X بستن تبلیغات
X بستن تبلیغات
header
متن مورد نظر

ماهیت حساس داده های ژنتیک انسانی

- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -

متأسفانه علی رغم وجود منابع غنی اسلامی در زمینه اخلاق پزشکی و نیز تاریخ پرافتخار علم پزشکی در کشور ما، به علت کمبود نیروهای متخصص در زمینه اخلاق پزشکی و ضعف در ارتباط و تعامل با مراکز دانشگاهی، تحقیقات در زمینه اخلاق پزشکی تاکنون بسیار اندک بوده است.مرکز تحقیقات اخلاق و تاریخ پزشکی با در نظر گرفتن هدف اصلی ارتقاء جایگاه اخلاق پزشکی در جامعه پزشکی و آگاه کردن نسل جوان در زمینه تاریخ غنی این علم در کشور با همکاری افراد علاقه مند و متخصص در زمینه های اخلاق و تاریخ پزشکی پس از تجربه فعالیت سه ساله در قالب دفتر تحقیقات و مطالعات اخلاق پزشکی، در مرداد ماه ۱۳۸۳ رسماً فعالیت خود را به عنوان یک مرکز تحقیقات وابسته به دانشگاه علوم پزشکی، خدمات بهداشتی و درمانی تهران آغاز کرد.این مرکز در راستای تحقق اهداف خود، اقدام به برگزاری سلسله سخنرانی هایی در زمینه اخلاق و تاریخ پزشکی در محل موزه ملی تاریخ علوم پزشکی جمهوری اسلامی ایران کرده است. در همین زمینه دکتر سیروس زینلی رئیس انجمن ژنتیک ایران و عضو هیأت علمی انستیتو پاستور چندی پیش به ارائه مقاله خود با عنوان «اخلاق در پژوهش های ژنتیک» پرداخت که در ادامه می آید.

متأسفانه علی رغم وجود منابع غنی اسلامی در زمینه اخلاق پزشکی و نیز تاریخ پرافتخار علم پزشکی در کشور ما، به علت کمبود نیروهای متخصص در زمینه اخلاق پزشکی و ضعف در ارتباط و تعامل با مراکز دانشگاهی، تحقیقات در زمینه اخلاق پزشکی تاکنون بسیار اندک بوده است.مرکز تحقیقات اخلاق و تاریخ پزشکی با در نظر گرفتن هدف اصلی ارتقاء جایگاه اخلاق پزشکی در جامعه پزشکی و آگاه کردن نسل جوان در زمینه تاریخ غنی این علم در کشور با همکاری افراد علاقه مند و متخصص در زمینه های اخلاق و تاریخ پزشکی پس از تجربه فعالیت سه ساله در قالب دفتر تحقیقات و مطالعات اخلاق پزشکی، در مرداد ماه ۱۳۸۳ رسماً فعالیت خود را به عنوان یک مرکز تحقیقات وابسته به دانشگاه علوم پزشکی، خدمات بهداشتی و درمانی تهران آغاز کرد.این مرکز در راستای تحقق اهداف خود، اقدام به برگزاری سلسله سخنرانی هایی در زمینه اخلاق و تاریخ پزشکی در محل موزه ملی تاریخ علوم پزشکی جمهوری اسلامی ایران کرده است. در همین زمینه دکتر سیروس زینلی رئیس انجمن ژنتیک ایران و عضو هیأت علمی انستیتو پاستور چندی پیش به ارائه مقاله خود با عنوان «اخلاق در پژوهش های ژنتیک» پرداخت که در ادامه می آید.
«نهایت تلاش باید صورت پذیرد تا داده های ژنتیک و پروتئومیک انسانی برای مقاصدی که موجب تبعیض شده و به هر شکلی باعث نقض آزادی های اساسی و بی اخترامی به شأن انسانی می شوند و یا برای مقاصدی که موجب انگ گذاری فرد، خانواده، گروه یا جامعه می گردند، مورد بهره برداری قرار نگیرد.»
دکتر سیروس زینلی با بیان این نکته، ژنتیک را علم بررسی نحوه وراثت تعریف کرد و گفت: طی چند دهه اخیر به علت دستاوردهای متعدد و پیدایش علوم جانبی متعدد مانند مهندسی ژنتیک DNA نو ترکیب (زیست فناوری یا بیوتکنولوژی) تعریف وسیع تری برای ژنتیک لازم است.رئیس انجمن ژنتیک ایران که در محل موزه ملی تاریخ علوم پزشکی سخن می گفت، افزود: هر دستاورد این علم و دانش نیازهای متعدد دیگری را خواستار شده است که از جمله این نیازها رعایت اصول اخلاق در پژوهش و کاربرد این علم است.وی اظهار داشت: سازمانها و کشورهای گوناگونی اقدام به تدوین اصول و آیین نامه های مربوط به رعایت اخلاق در پژوهش ژنتیک و فناوری زیستی کرده اند. از جمله این سازمانها، سازمان یونسکو است و کشور ما نیز یکی از امضا کنندگان بیانیه جهانی حقوق ژنوم انسانی و انسان در کاربرد ژنتیک است.دکتر زینلی به پیشرفت روزافزون علم ژنتیک و ظهور تکنولوژی های درمانی جدید و این که داده های ژنتیک انسانی به سبب ماهیت حساسشان شرایط ویژه ای دارند، اشاره کرد و گفت: آگاهی از آن که جمع آوری، پردازش، استفاده و ذخیره سازی داده های ژنتیک انسانی خطرات بالقوه ای برای رعایت و اعمال حقوق بشر، آزادی اساسی و احترام به شأن انسانی دارد، ضروری به نظر می رسد.عضو هیأت علمی انستیتو پاستور ایران با تأکید بر اصول مصوب در اعلامیه جهانی حقوق بشر و ژنوم انسانی (یونسکو ۱۹۹۷)، اعلامیه بین المللی داده های ژنتیک انسانی (یونسکو ۲۰۰۳) و اهمیت انجام پژوهش های ژنتیکی جهت ارتقاء سلامت عمومی و درمان بیماری های صعب العلاج، آگاهی از اهمیت رعایت اصول و موازین اخلاقی براساس مبانی اسلامی و قوانین جاری کشور در انجام پژوهش های ژنتیک پزشکی را ضروری توصیف کرد.وی انجام پژوهش های ژنتیک پزشکی را در صورتی از نظر اخلاقی مجاز دانست که دارای اهدافی همچون تشخیص، طبقه بندی یا غربالگری بیماری یا معلولیت ارثی، مشخص ساختن استعداد ابتلا به یک بیماری خاص مشاوره با افراد یا زوجها جهت تعیین ریسک ابتلای فرزند آنها به بیماری های یا معلولیت های دارای منشأ ژنتیکی انجام پژوهش هایی که به منظور پیشگیری، درمان و یا تشکیل بیماریها و نه اصلاح نژاد بشری (یوژنیسم) انجام می شوند، پزشکی قانونی و رویه های حقوقی، جنایی، مدنی و دیگر اقدامات قضایی با در نظر گرفتن مقررات جاری کشور و جمعیت شناسی با در نظر گرفتن اصول علمی و اخلاقی باشند.دکتر زینلی بر تشکیل و توسعه کمیته های اخلاق در سطح ملی در (وزارت بهداشت و …)، دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی مطابق با قوانین جاری کشور تأکید کرد و گفت: کمیته اخلاق در سطح ملی در صورت اقتضا باید در زمینه تدوین معیارها، ضوابط و دستورالعمل ها برای جمع آوری، پردازش، استفاده و ذخیره سازی داده های ژنتیک و پروتئومیک انسانی و نمونه های بیولوژیک اقدام و بر حسب ضرورت از مراجع ذی صلاح و دیگر کمیته ها مشورت گیرد.وی اظهار داشت: هنگامی که جمع آوری، پردازش، استفاده و ذخیره سازی داده ها در دو یا چند مرکز با دانشگاه داخلی انجام می شود، تأیید و اجماع کمیته های اخلاق ضروی است، همچنین جمع آوری با پردازش استفاده و ذخیره سازی داده های ژنتیک و پروتئومیک انسانی یا نمونه های بیولوژیک در دو یا چند کشور نیازمند مورد مشورت قرار گرفتن کمیته های اخلاق در کشورهای ذی ربط است تا بررسی مسائل در سطح مناسب بر مبنای معیارهای اخلاقی و قانونی مصوب آن کشورها باشد.

رئیس انجمن ژنتیک ایران در زمینه لزوم رضایت آزمودنی ها گفت: رضایت از آزمودنی باید آزادانه، آگاهانه، صریح و به دور از القا ی هر گونه نظرات یا مقاصد مادی یا غیر آن برای جمع آوری داده های ژنتیک و پروتئومیک انسانی باشد کسب رضایت برای و هرگونه پردازش، ذخیره سازی و استفاده از داده های ژنتیک و نمونه های بیولوژیک چه از طریق مؤسسات دولتی و چه غیردولتی ضروری است و محدود کردن این اصل تنها در موارد وجود قوانین جاری کشور جایز است، زینلی ضمن برشمردن شرایط کسب اجازه از افراد، افزود: خدمات تشخیصی و درمانی، غربالگری و یا آزمون ژنتیکی برای افراد بالغی که قادر به دادن رضایت نیستند در صورتی از نظر اخلاقی قابل پذیرش است که کاربرد ارزشمندی برای سلامت وی داشته باشند و حداکثر منافع وی را در نظر بگیرد و هنگامی که داده های ژنتیک و پروتئومیک انسانی و نمونه های بیولوژیک با هدف تحقیقات پزشکی و علمی جمع آوری می شوند، رضایت نامه از سوی فرد ذی ربط می تواند لغو شود، مگر آن که این اطلاعات به طور غیرقابل بازگشت به هیچ فرد مشخصی قابل استناد نباشد.وی تأکید کرد: در صورتی که فرد رضایت نامه را لغو کند، داده های ژنتیکی و پروتئومیک و نیز نمونه های بیولوژیک او دیگر نباید مورد استفاده قرار گیرند مگر آن که ارتباط این داده ها و نمونه ها به طور برگشت ناپذیر با فرد مزبور قطع شده باشد.رئیس انجمن ژنتیک ایران تصریح کرد: هنگامی که داده های ژنتیک و پروتئومیک انسانی یا نمونه های بیولوژیک با هدف تحقیقات علمی و پزشکی جمع آوری می شوند، اطلاعاتی که در زمان اخذ رضایت نامه به فرد داده می شود باید متضمن حق آگاهی یا عدم آگاهی فرد مزبور از نتایج تحقیقات باشد. در صورت لزوم، حق عدم آگاهی از نتایج تحقیق می تواند شامل بستگاه فرد که ممکن است نتایج بر آنها تأثیر داشته باشد، نیز بشود.زینلی درباره مشاوره ژنتیک اظهار داشت: از نظر اخلاقی الزامی است که حین انجام آزمون ژنتیکی که ممکن است اثرات مهمی بر سلامت فرد مورد نظر داشته باشد، مشاوره ژنتیکی به صورت متناسبی انجام شود. مشاوره ژنتیکی باید شامل رهنمودهای متناسب با شرایط فرهنگی و در بر گیرنده حداکثر منافع وی باشد.
عضو هیأت علمی انستیتو پاستور ادامه داد: هنگامی که اطلاعات تحقیق دارای تأثیر بالقوه بر روی آینده فرد یا بستگان وی است، پروتکل تحقیقاتی باید مسائلی همچون رضایت، مشاوره، حمایت، کیفیت آزمایش و محرمانه ماندن نتایج را در نظر داشته باشد، در غیر این صورت چنین تحقیقاتی تنها در صورتی انجام می شود که منبع ماد ژنتیکی غیرقابل تشخیص باشد.وی با بیان این که مطالعات ژنتیکی باید همراه با مشاوره مناسب قبل، همزمان و بعد از مطالعه باشد، افزود: باید به بیمار فرصت مناسبی داده شود تا بتواند قبل از انجام تحقیق، کاربردهای بعدی آن را به درستی دریابد. راهنمایی انجام شده باید شامل اطلاعاتی باشد که ضرورت و نتایج تصمیم گرفته شده را برای بیمار روشن سازد و وی را قادر سازد که با توجه به عقاید اخلاقی خود، ضرورت تحقیق را درک کند.زینلی تأکید کرد: هنگامی که داده های ژنتیک و پروتئومیک انسانی برای مقاصد پزشکی قانونی، روندهای مدنی، کیفری و دیگری روندهای قانونی شامل آزمونهای تعیین دودمان فرد جمع آوری می شوند، جمع آوری نمونه های بیولوژیک چه در زمان حیات و چه پس از مرگ، باید مطابق قوانین جاری کشور صورت پذیرد.وی با اشاره به این که هیچ فردی را نباید از دسترسی به داده های ژنتیکی و پروتئومیکی خود منع کرد، گفت حریم خصوصی کسی که در مطالعات داده های ژنتیکی و یا پروتئومیکی و یا آزمایش های بیولوژیک شرکت می کند باید حفظ گردد و اطلاعات محرمانه تلقی شوند.
رئیس انجمن ژنتیک ایران افزود: باید توجه داشت که هر عضو خانواده دارای حریم شخصی مشخص است و هیچ یک از اعضای خانواده حق ندارد از تشخیص بیماری دیگری مگر با گرفتن رضایت آگاهانه مطلع شود.وی با اشاره به اقدامات لازم اشخاص حقیقی و حقوقی مسئول پردازش داده های ژنتیک و یروتئومیک انسانی و نمونه های بیولوژیک به منظور تأمین صحت، اعتبار، کیفیت و امنیت داده های ژنتیک انسانی و پردازش نمونه های بیولوژیک تصریح کرد: آنان باید دقت، احتیاط، امانت و انسجام را در پردازش و تغییر داده های ژنتیک و پروتئومیک انسانی و یا نمونه های بیولوژیک با در نظر داشتن پیامدهای اخلاقی، قانونی و اجتماعی آن به کار گیرند.دکتر زینلی تصریح کرد: داده های ژنتیک و پروتئومیک انسانی و یا نمونه های بیولوژیکی جمع آوری شده، نباید برای هدف دیگری که با رضایت نامه اصلی مغایرت دارد به کار گرفته شوند مگر آن که ابتدا رضایت آزادانه، آگاهانه و صریح فرد مزبور کسب شود یا آن که استفاده مورد نظر بر اساس قوانین جاری کشور و در جهت منافع عمومی جامعه صورت پذیرد. رئیس انجمن ژنتیک ایران با بیان این که نمونه های بیولوژیکی ذخیره شده را می توان در صورت رضایت قبلی، آزادانه، آگاهانه و صریح فرد، برای تولید داده های ژنتیکی و پروتئومیکی انسان به کار گرفت، افزود: در عین حال قوانین جاری و اسلامی کشور ممکن است دال بر آن باشند که اگر این داده ها دارای اهمیتی برای تحقیقات علمی پزشکی نظیر مطالعات اپیدمیولوژیک و یا مقاصد بهداشت عمومی هستند می توانند با رعایت اصول مشاوره با کمیته های اخلاق به کار گرفته شوند.

ارسال نظر