X بستن تبلیغات
X بستن تبلیغات
header
متن مورد نظر

اصول و کاربرد ایمنی واکسن

- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -

هر انسان به این مطلب آگاهی دارد که به منظور پیشگیری از ابتلا خود به بیماری‌های خطرناک و بروز مرگ و میر بالا، باید خود را واکسینه نماید. برنامه واکسیناسیون باید به موقع و صحیح به اجرا گذارده شود. علاوه بر این لازم است واکسن‌های با کیفیت بوده و حاوی ذرات کارآ از سویه خفیف سروتیپ یا تحت تیپ مناسب و از همان عامل بیماری انتخاب شده باشند. عدم دانش کافی و استفاده نادرست  از واکسن‌ها، یا عدم کیفیت آنها و همچنین کاربرد واکسن‌های غیر استاندارد و نامناسب، اغلب باعث آسیب رساندن به انسان و کاهش عملکرد آنها می‌شود.

اصول و کاربرد ایمنی واکسن

هر انسان به این مطلب آگاهی دارد که به منظور پیشگیری از ابتلا خود به بیماری‌های خطرناک و بروز مرگ و میر بالا، باید خود را واکسینه نماید. برنامه واکسیناسیون باید به موقع و صحیح به اجرا گذارده شود. علاوه بر این لازم است واکسن‌های با کیفیت بوده و حاوی ذرات کارآ از سویه خفیف سروتیپ یا تحت تیپ مناسب و از همان عامل بیماری انتخاب شده باشند. عدم دانش کافی و استفاده نادرست  از واکسن‌ها، یا عدم کیفیت آنها و همچنین کاربرد واکسن‌های غیر استاندارد و نامناسب، اغلب باعث آسیب رساندن به انسان و کاهش عملکرد آنها می‌شود. بنابراین یک فرد هنگام واکسیناسیون باید به نکاتی از این قبیل توجه داشته باشد. پزشکان متخصص تولید ، پیشگیری از بیماری‌ها را بیشتر از درمان مورد نظر قرار می‌دهند. در این راستا واکسیناسیون مهمترین و موفق‌ترین ابزار پیشگیری به شمار می‌رود. با وجود آن که پیشرفت‌های چشمگیری در زمینه امنیت زیستی صورت گرفته و کارهای مدیریتی نقش مهمی در کاهش بیماری‌های عفونی داشته‌اند، ولی افزایش این پیشرفت‌ها، منوط به انجام واکسیناسیون و تداوم بهبود کیفیت واکسیناسیون و روش‌های تجویز واکسن‌ها می‌باشد. باید خاطر نشان کرد واکسیناسیون تنها روش عملی کنترل برخی بیماری‌های انسان می‌باشد.

واکسن

 

واکسن ماده‌ای مشتق از عامل عفونی می‌باشد که یک نوع مقاومت با واسطه  ایمنی در برابر عفونت و یا بیماری ایجاد می‌نماید. در روش ایمن‌سازی فعال‌با تجویز واکسن به یک میزبان زنده، او را ایمن می‌نماییم. بنابراین دو واژه ایمن‌سازی و واکسن تا حدودی هم معنی می‌باشند. عامل عفونی واکسن (آنتی‌ژن) باعث تحریک پاسخ ایمنی (معمولا پاسخ به آنتی‌ژن‌های سطحی عامل عفونی) شده و محافظت از میزبان را در برخوردهای بعدی با همان عامل حاد بیماری و یا عفونت برقرار خواهد کرد. بسته به نوع عامل عفونی، ایمنی ناشی از آن یا به علت تولید آنتی‌بادی‌های موضعی و هومورال (جریانی) و یا با واسطه سلولی حاصل می‌شود.

     هدف؛ افزایش مقاومت در برابر بیماری نه در مقابل عفونت

 

واکسن با ایجاد پاسخ ایمنی باعث جلوگیری از عفونت درانسان شده و یا این که نوعی بیماری جزئی و خفیف در آن ایجاد می‌نماید. بیشتر واکسن‌ها عفونت     ها را محدود می‌‌کنند، اما مانع از بروز آنها نمی‌شوند و در پایان سیستم ایمنی میزبان، عامل عفونی را کنترل و پاک سازی می‌نماید.

نحوه عمل واکسن

 پس از اولین واکسیناسیون، سیستم ایمنی بدن تحریک شده و تولید انتی‌بادی را آغاز می‌کند. این کار تا خنثی شدن کامل آنتی‌ژن ادامه خواهد یافت. پیامد این تحریک ایمونولوژیک، تولید آنتی‌بادی‌های ذخیره در بدن برای مقابله با همان عامل بیماری‌زای حاد موجود در واکسن می‌باشد. به هر حال، آنتی‌بادی‌ها با گذشت زمان، مصرف شده و کاهش می‌یابند، بنابراین لازم است با واکسیناسیون بعدی (بوستر) سیستم ایمنی را دوباره تحریک نمود. اولین واکسیناسیون باعث ایجاد پاسخ ایمنی اولیه شده که با مقادیر ناچیزی از آنتی‌بادی کوتاه اثر و ضعیف همراه بوده و همچنین خاطره ایمنی را در سلول‌های خاطره‌ای فراهم می‌اورد. در نهایت با همین روش زمینه‌ برای پاسخ سریع و موثر در برابر برخورد بعدی با همان عامل عفونی مساعد می‌شود. واکسیناسیون بعدی با ایجاد پاسخ ایمنی ثانویه میزان آنتی‌بادی قبلی را بالا برده و در نتیجه حداکثر (پیک) مقدار آنتی‌بادی حاصل می‌شود که به مدت بیشتری در بدن باقی خواهد ماند. ضمناً مقدار آنتی‌ژن نیز به مدت طولانی‌تری تداوم می‌یابد و باید گفت که میزان آنتی‌ژن لازم برای ایجاد پاسخ ایمنی ثانویه، کمتر از اولیه می‌باشد.

     

     

 

پاسخ ایمنی

 

در پاسخ ایمنی اولیه ایمونوگلوبین IgM     و در پاسخ ایمنی ثانویه عمدتا IgG     در بدن تولید می‌شود. به طور کلی در پاسخ ایمنی ثانویه انتی‌بادی‌های تولدی شده، دارای واکنش متقاطع و قدرت بیتشری در جذب و اتصال به آنتی‌ژن‌ها هستند. IgG     معمولا ۳ تا ۴ هفته پس از واکسیناسیون ثانویه به بالاترین حد خود می‌رسد و سپس به تدریج کاهش می‌یابد. علاوه بر این، IgG     مهمترین آنتی‌بادی موجود در زرده بوده و در نهایت موثرترین آنتی‌بادی مادری فرد می‌باشد. این نکته بسیار حائز اهمیت می‌باشد که در مقابله با بیماری‌های عفونی‌امنیت زیستی (بیوسکوریتی) اولین راه و ایمنی ناشی از واکسن قدم دوم در نظر گرفته می‌شود، زیرا واکسن‌ها نمی‌توانند مانع از هجوم عوامل بیماری‌زا به انسان شوند. علاوه بر این . در برخی از بیماری‌ها حتی بهترین واکسن‌ها همراه با مناسب‌ترین برنامه‌های واکسیناسیون، هیچ گونه محافظتی در برابر بیماری‌های محیطی ایجاد نخواهند کرد. لذا این دو عامل، در پیشگیری از بیماری‌ها مکمل یکدیگر می باشند، چرا که امنیت زیستی با کاهش میزان تهاجم بیماری‌ها، کمک موثری به ایمنی و مقاومت ناشی از واکسن در مقابل بیماری‌ها می‌کند.

 

 

ایمن‌سازی    

هرگونه اقدامی که به منظور جلوگیری از بروز     عفونت و یا تخفیف شکل طبیعی بیماری در فردی با تجویز آنتی‌بادی یا آنتی‌ژن بعمل آید ایمن‌سازی گفته می‌شود. با تزریق عضلانی یا وریدی آنتی‌بادی، ایمنی غیرفعال یا انتقالی ایجاد می‌گردد. دوام این نوع ایمنی کوتاه است و بستگی به نیمه عمر آنتی‌بادی در بدن فرد دریافت کننده دارد و این مدت درحدود ۳ تا ۴ هفته می‌باشد.
درصورت تجویز آنتی‌ژن که شامل میکرو ارگانیسم ضعیف شده ، کشته شده و یا اجزاء آن می‌باشد، دستگاه ایمنی فرد دریافت کننده تحریک و بطور فعال آنتی‌بادی تولید می‌کند. ایمنی بدست آمده دراین حالت را ایمنی فعال گویند. دوام این نوع ایمنی ، طولانی‌تر از نوع غیرفعال است.

واکسیناسیون یا ایمن‌سازی فعال

واکسیناسیون اقدام بسیارمهم و با ارزشی است که بوسیله آن با هزینه کم می‌توان از ابتلاء به بیماریهای عفونی جلوگیری کرد. با اجرای برنامه واکسیناسیون همگانی در جهان، شیوع بسیاری از بیماریهای خطرناک دربین شیرخواران، کودکان و بالغین کاهش بارزی پیدا کرده است بطوریکه اکنون شیوع بیماریهای خطیری چون دیفتری، کزاز، سیاه سرفه، سرخک و فلج اطفال با واکسیناسیون همگانی با موفقیت ، کنترل و در بسیاری از کشورها عملا به حداقل میزان خود رسیده است ، یا بیماری آبله که با واکسیناسیون همگانی و پیگیری جهانی ریشه‌کن شده است.

برای بیش از ۲۰بیماری انسان، اکنون واکسن تهیه شده است که تعدادی ازآنها بطور همگانی و بقیه در شرایط خاصی، مورد استفاده قرار می‌گیرند. تصمیم برای تهیه و استفاده از واکسن، جهت یک بیماری براساس نتیجه موازنه دو موضوع، یکی میزان احتیاج به واکسن و دیگری خطرات و عوارض ناشی از آن گرفته می‌شود. میزان اثر پیشگیری کننده واکسن یک بیماری، از مقایسه تعداد مبتلایان دو گروه افراد واکسینه شده و نشده‌ای که بطور تصادفی در معرض بیماری قرار می‌گیرند، بدست می‌آید. موثرترین واکسنها آنهائی هستند که مکانیسم پیشگیری حاصل از مرحله بهبودی در شکل طبیعی بیماری را تقلید کنند.

رابطه بین نوع واکسن با ایمنی حاصل

واکسنهای با اجرام زنده که ازقدرت بیماریزایی آنها کاسته شده است، معمولاً با دوز واحد می‌توانند ایمنی موثر و طولانی‌تری نسبت به واکسن‌های کشته شده ایجاد کنند. این واکسنها علاوه برسیستم ایمنی هومورال، سیستم ایمنی سلولی را نیز تحریک می‌نمایند، این نوع واکسنها تمایل دارند واکنشهای مشابه شکل طبیعی بیماری، به خصوص درافراد با نقص ایمنی را ایجاد کنند. برای اینکه با واکسنهای کشته شده، ایمنی کافی و بمدت طولانی بدست آید، بایستی این واکسنها ابتدا درچند نوبت تزریق گردند و برای جلوگیری از کاهش سطح آنتی‌بادی و ادامه ایمنی اغلب لازم است که تزریق واکسن در آینده یادآوری (تکرار) شود.
جان میلیونها نفر با استفاده از پنی سیلین ، سولفاتیل آمید و داروهای باکتری‌کش مشابه نجات یافته است. اما شاید با اثر پیشگیری کننده ایمن سازی که از دیگر اکتشافات تصادفی است، جانهای بیشتری نجات یافته باشند. تا پیش از صده نوزدهم یکی از بزرگترین بلایایی که دامنگیر بشر می‌شد، آبله بود. تنها دو بیماری، یعنی طاعون و مالاریا ، به اندازه آبله قربانی داشته‌اند. چگونگی مبارزه با مالاریا با استفاده از کینین و داروهای ضد مالاریا انجام می‌شد. حشره‌کشها نیز در حذف پشه‌های ناقل بیماری مفید واقع شدند. پس از آنکه مشخص شد عامل انتقال طاعون، ککهای بدن موش هستند، این بیماری نیز سرانجام در مناطق توسعه یافته جهان با انجام اقدامات بهداشتی مهار شد. شهرت ادوارد جنر به دلیل آشنا کردن جهانیان با واکسنی است که جان میلیونها نفر را از مرگ شوم ناشی از آبله رهانیده و چندین میلیون نفر دیگر را از ظاهر زشت و وحشتناکی که بر اثر ابتلا به این بیماری ایجاد می‌شود ، نجات داده است.

واکسن چیست؟

موجود زنده ، مانند بدن انسان به خودی خود نیروی مقاومت و غلبه یافتن بر میکروبها را دارد. این حالت را « مصونیت » می‌نامند. اما در برخی از موارد باید بدن را از خارج کمک کرد ، تا چنین مصونیتی را پیداکند. در بسیاری از بیماریهایی که از ویروس پدید می‌آیند، اگر انسان یکبار آن بیماری را بگیرد و خوب بشود دیگر در برابر آن مصونیت پیدا می‌کند. مثلاً آبله ، سرخک و آبله مرغان از بیماریهایی هستند که اگر یک بار انسان آنها را بگیرد، برای همیشه از آنها مصونیت پیدا می‌کند. یعنی دیگر آنها را هرگز نخواهد گرفت.

اما بیماریهای دیگری مانند آنفلوانزا ممکن است چند بار به سراغ انسان بیایند. پس برای رهایی از چنگ آنها ، بطور مصنوعی در انسان مصونیت ایجاد می‌کنند. بدین طریق که ویروس ضعیف شده آن بیماری را به بدن تزریق کرده، انسان را دچار یک حالت خفیفی از آن بیماری می‌نمایند. ولی چون این بسیار ضعیف است، انسان به زودی بهبود می‌یابد و پس از بهبودی کامل برای یک مدت طولانی در برابر آن مرض ، مصونیت پیدا می‌کند.
واکسن زدن یعنی تزریق ویروس ضعیف یک بیماری به بدن. پس واکسن دارای میکروب بیماری است که البته آنرا ضعیف و بی‌آزار ساخته‌اند. واکسن بعد از تزریق در بدن انسان پادزهر (آنتی‌بادی) درست می‌کند که با ویروس بیماری وارد نبرد می‌شوند و آنها را خنثی می‌کنند.

طرز ساختن واکسن چگونه است؟

برای تهیه واکسن، نخست حیوانی را دچار بیماری مورد نظر می‌کنند. سپس ویروس آن بیماری را از بدن حیوان مزبور جدا می‌سازند. مجدداً این ویروس را به حیوانی دیگر تزریق می‌کنند و پس از بیمار شدنش ، باز ویروس را از بدنش جدا می‌سازند. آنقدر این عمل را تکرار می‌کنند تا به قدری ویروس ضعیف گردد که اگر آنرا به بدن انسانی تزریق کنند، او را بیمار نکرده، بلکه برایش مصونیت پدید آورد.
راه دیگر واکسن‌سازی این است که آن را از ویروسهای مرده یا بی‌فعالیت به دست می‌آورند. با تزریق این نوع واکسن بدن مشغول ساختن پادزهر می‌شود و خود را آماده دفاع در برابر میکروب اصلی می‌کند .برای بیماری خواب و آنفلوانزا از این روش استفاده می‌کنند و بالاخره گاهی هم خود ویروس را بی‌آنکه ضعیفش گردانند از راه پوست به بدن تزریق می‌نمایند. آنگاه چون ویروس از راه غیر طبیعی وارد بدن گردیده، باعث بیماری نمی‌شود، ولی ایجاد مصونیت می‌کند.

واکسنهای زیر واحد sub unit

ترکیبات متشکل ساختار ویروس را می‌توان از یکدیگر تفکیک نمود، به قسمتی که واکسن فقط حاوی آن ترکیبات مفیدی باشد که پادتن محافظت کننده را تحریک نماید. در این طریقه می‌توان با عمل تخلیص ، پروتئینهای غیر اختصاصی را حذف نمود و امکان واکنشهای نامطلوب واکسن را کاهش داد. نیز می‌توان پادتنهای اختصاصی را با درجه خلوص و غلظت بیشتری تهیه و تجویز نمود. مواردی از این قبیل را می‌توان واکسنهای هاری ، هپاتیت ویروسی آ و هپاتیت ب ، آنفلوانزا و ایدز را ذکر نمود.

کلیات واکسیناسیون

هرگونه اقدامی که به منظور جلوگیری از بروز عفونت و یا تخفیف شکل طبیعی بیماری در فردی با تجویز آنتی‌بادی یا آنتی‌ژن بعمل آید ایمن‌سازی گفته می شود

با تزریق عضلانی یا وریدی آنتی بادی ایمنی غیرفعال یا انتقالی ایجاد می‌گردد. دوام این نوع ایمنی کوتاه است و بستگی به نیمه عمر آنتی‌بادی در بدن فرد دریافت کننده دارد و این مدت درحدود ۳ تا ۴ هفته می‌باشد

درصورت تجویز آنتی‌ژن که شامل میکرو ارگانیسم ضعیف شده ، کشته شده ویا اجزاء آن می‌شود دستگاه ایمنی فرد دریافت کننده تحریک و بطور فعال آنتی‌بادی تولید می‌کند.ایمنی بدست آمده دراین حالت را ایمنی فعال گویند. دوام این نوع ایمنی ، طولانی تر از نوع غیرفعال است

ایمن سازی فعال یا واکسیناسیون

واکسیناسیون اقدام بسیارمهم و با ارزشی است که بوسیله آن با هزینه کم می‌توان از ابتلاء به بیماریهای عفونی جلوگیری کرد. با اجرای برنامه واکسیناسیون همگانی در جهان، شیوع بسیاری از بیماریهای خطرناک دربین شیرخواران، کودکان و بالغین کاهش بارزی پیدا کرده است بطوریکه اکنون شیوع بیماریهای خطیری چون دیفتری، کزاز، سیاه سرفه، سرخک و فلج کودکان با واکسیناسیون همگانی با موفقیت کنترل و در بسیاری از کشورها عملا به حداقل میزان خود رسیده است ، یا بیماری آبله که با واکسیناسیون همگانی و پیگیری جهانی ریشه کن شده است

برای بیش از ۲۰بیماری انسان، اکنون واکسن تهیه شده است که تعدادی ازآنها بطور همگانی و بقیه در شرایط خاصی، مورد استفاده قرار می‌گیرند

تصمیم برای تهیه و استفاده از واکسن، جهت یک بیماری براساس نتیجه موازنه دو موضوع، یکی میزان احتیاج به واکسن و دیگری خطرات و عوارض ناشی از آن گرفته می‌شود

میزان اثر پیشگیری کننده واکسن یک بیماری، از مقایسه تعداد مبتلایان دو گروه افراد واکسینه شده و نشده‌ای که بطور تصادفی در معرض بیماری قرار می‌گیرند بدست می‌آید

موثرترین واکسن ها آنهائی هستند که مکانیسم پیشگیری حاصل از مرحله بهبودی در شکل طبیعی بیماری را تقلید کنند

رابطه بین نوع واکسن با ایمنی حاصل

 . . . . .  واکسن های با اجرام زنده که ازقدرت بیماریزایی آنها کاسته شده است، معمولاً با دوز واحد می‌توانند ایمنی موثر و طولانی نسبت به واکسن‌های کشته شده ایجاد کنند. این واکسن‌ها علاوه برسیستم ایمنی هومورال، سیستم ایمنی سلولی را نیز تحریک می‌نمایند، این نوع واکسنها تمایل دارند واکنشهای مشابه شکل طبیعی بیماری به خصوص درافراد با نقص ایمنی را ایجاد کنند.

برای اینکه با واکسن‌های کشته شده ایمنی کافی و بمدت طولانی بدست آید، بایستی این واکسن‌ها ابتدا درچند نوبت تزریق گردند و برای جلوگیری از کاهش سطح آنتی‌بادی و ادامه ایمنی اغلب لازم است که تزریق واکسن در آینده یادآوری شود

 

 

منبع : پدیدا بزرگترین مرجع علمی ایرانیان

ارسال نظر