X بستن تبلیغات
X بستن تبلیغات
header
متن مورد نظر

تاریخچه پارچه

- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -

در دوره اسلامی  نقوش  حیوانات  مانن  شیر ، عنقا  و  عقاب که زربفت شده اند بخصوص از دوره سلجوقی به بعد رایج شد از پارچه هایی  که  درقرون  اولیه  اسلامی    از تارو پود ابریشم و زر و نقوش رنگین بافته می شد می توان به : نگار ، طراز ، ملحم ، سقلاطون ، قصب ، مثقل اشاره کرد . در دوره ایلخانیان کارخانه متعدد پارچه بافی در تبریز شیراز ، شوشتر ، نیشابور و طوس وجود داشت و استادان پارچه بافی دربافت    پارچه های  اطلس ،  زربفت و زرکش مهارت داشتند و پارچه های ابریشمی گیلان ، خراسان ، یزد و کرمان بسیار نفیس و گرانبها بود .

تاریخچه
ایران از نظرپیدایش و سیر تحول و تکامل پارچه های منقوش یکی از برجسته ترین ملل جهان است . نخستین شواهد تاریخی مربوط به هزاره پنجم قبل از میلاد درناحیه سه گابی ( سگابی) کردستان است که در ظروف محتوی اجساد کودکان ، قطعات پارچه یافت شده .
   درهزاره  سوم قبل از میلاد از حفاریهای تپه حصار دامغان و شوش ( خوزستان ) بقایای پارچه هایی که درون مقابر وجود داشته یا به دور اشیاء پِچِده شده ، همینطور ابزار نساجی مانند دوک نخ ریسی و میله مفرغی مخصوص پارچه بافی بدست آمده است .
     هخامنشیان دربافت   پارچه های  پشمی نرم و لطیف مشهور بوده اند. بافت پارچه هایی که درمتن عناصر  تزئینی  آنها  نخهای  گلابتون  به کار می رفت را به دوهزارسال پیش نسبت داده اند . در دوره ساسانی  پارچه  بافی  ایران  شهرت  جهانی پیدا کرد  . تأثیر هنرپارچه بافی چین ، تکمیل آن به وسیله پارچه بافان ایرانی و انتقال روشهای جدید درچله کشی دستگاه نساجی و بافت از راه ایران به ایتالیا و شمال اروپا دراین دوره صورت گرفت .
  در دوره اسلامی  نقوش  حیوانات  مانن  شیر ، عنقا  و  عقاب که زربفت شده اند بخصوص از دوره سلجوقی به بعد رایج شد
از پارچه هایی  که  درقرون  اولیه  اسلامی    از تارو پود ابریشم و زر و نقوش رنگین بافته می شد می توان به : نگار ، طراز ، ملحم ، سقلاطون ، قصب ، مثقل اشاره کرد . در دوره ایلخانیان کارخانه متعدد پارچه بافی در تبریز شیراز ، شوشتر ، نیشابور و طوس وجود داشت و استادان پارچه بافی دربافت    پارچه های  اطلس ،  زربفت و زرکش مهارت داشتند و پارچه های ابریشمی گیلان ، خراسان ، یزد و کرمان بسیار نفیس و گرانبها بود .
درقرن دهم هجری بافته های  کارخانه  های  پارچه  بافی نیشابور ، اصفهان ، شوشتر ، شیراز ، کاشان بخصوص یزد دارای ارزش فوق العاده ای بود  .  پارچه های  ابریشمی ، مخمل ، زرباف و پارچه های قلمکار پنبه ای این کارگاهها شهرت داشت .
در دوره صفویه پارچه های زرو سیم باف بخصوص برای لباس بانوان و تزئین معماری داخلی اندرون منازل به کار می رفت .  شاه عباس  صفوی  تمامی  هنرمندان   زری باف را برای تأسیس کارگاه های زری بافی به اصفهان  دعوت کرد که موجب بافت پارچه هایی ارزشمند و متنوع گردید . پارچه های ابریشمی زرباف دارای انواعی چون \” پارچه زرباف یک رو \” ، \” پارچه زرباف دو رو \” و \” مخمل زرباف \” نقشدار بود که در رنگهای متنوع بافته می شد .
    در دوره قاجار به دلیل استقبال از منسوجات ماشینی خارجی ، از میزان تقاضای پارچه های ایرانی   کاسته و  کارگاههای  پارچه   بافی رونق  گذشته خود را ازدست داد . با این حال بافت چارچه های مخمل و زری ، ترمه و شال در یزد ، کاشان و کرمان ادامه یافت .
در دوره پهلوی نشان  کمتری از  کارگاههای  سنتی   پارچه بافی  در دست است و پارچه هایی چون ترمه و مخمل   توسط  ماشین  های  اتوماتیک نساجی بافته می شد که تاکنون نیز به همین منوال ادامه دارد . در بررسی تاریخی هنر مخمل و زری بافی دراین دوره با نام \”استاد محمد خان نقشبند\” که به بازسازی  مجدد کارگاه  مخمل  و زری  بافی به طریق  سنتی  همت  گماشت ،  آشنا می شویم . استاد محمد صادق و نواده اش استاد حبیب اله طریقی کار وی را ادامه دادند . هم اکنون آنچه بعنوان کارگاههای سنتی مخمل و   زری بافی برجای مانده منحصرا\” زیر نظر سازمان میراث فرهنگی کشور درشهرهای تهران ، کاشان و یزد به بافت پارچه های اصیل ونفیس اشتغال دارند .
زری بافی
تعریف :
\” زری پارچه ای است بافته شده از زر\” – تارو پود این پارچه از ابریشم و گلابتون است .  علاوه بر جنس الیاف ، رنگرزی گیاهی و اصالت طرح و نقش زری موجب شده است که این محصول هنری ارزشمند و   منحصر به فرد جایگاه ویژه ای را درهنرهای سنتی  ایران به خود  اختصاص دهد . پارچه زری در انواع   گوناگون :  لُپه باف  ، دارایی و اطلسی بافته می شود . بته جقه ای ، اسلیمی ، اسلیمی ماری ، اسلیمی ماری ، اسلیمی درهم ، گلهای افشان ، ماهی درهم ، مناظر بزم و رزم و شکارگاه رایج ترین نگاره ها در پارچه زری هستند .

مواد اولیه :– ابریشم : چله و پود زری از تار ابریشم است که درکارگاه به طریق رنگرزی سنتی – گیاهی رنگ آمیزی می شود تا علاوه بر ثبات رنگ طی سالهای متمادی ، شفافیت و اصالت رنگی خودرا حفظ کند .
– گلابتون : یک یا چند رشته ابریشم که نخی از طلا دورِ آن پیچیده شده باشد . بدیهی است تعداد تارابریشم به کار رفته ، ظرافت گلابتون را تعیین می کند .
– نخ پلاستیک ، زه گوسفند ، نخ پنبه ای و مقوا برای کارت که در سایر قسمتهای دستگاه بکار می رود .
دستگاه و ابزار زری بافی :
در زری بافی دونوع دستگاه وجود دارد . تفاوت دستگاهها در نحوه و طریقه اجرای فرمان در نقش اندازی است .
– دستگاه دستوری : دستور، مقدار نخ معینی است که نقشه بافت به صورت نخ های حلقه ای شکل ( گوشواره ) درآن تعبیه شده . نخ دستور از نه دسته نخ سه لایی تشکیل شده که به کمک حلقه های فلزی درون یک قاب قرار می گیردو  محکم می شود .  دستور   درقسمت فوقانی دستگاه قراردارد وشخصی بنام گوشواره کش  دراین  قسمت  می نشیند  و با کشیدن گوشواره ها \” دستور \” نقشه را اجرا می کتد .
– دستگاه ژاکاردی :   درساختمان این دستگاه ، \” ژاکارد\” جایگزین \”دستور\”و گوشواره کش شده است . ژاکارد همان دستگاه   کارت  خوان  نساجی است که توسط مهندس ژاکارد فرانسوی اختراع شد. نقشه پارچه روی کارتهای مخصوص پانچ می شود و به ترتیب رنگها در دستگاه تعبیه می شود و اجرای نقشه را به عهده دارد.

دیگر اجزاء دستگاه زری بافی عبارتند از :
– شلیت :   شلیت  دسته ای نخ از جنس زه گوسفند یا پلاستیک است که از طرف بالا به دستور یا ژاکارد و از پائین به   وردهای  نقش  بسته  می شود .  وظیفه شلیت بالا کشیدن ورد نقش با فرمان \” دستور\” یا \”ژاکارد\” است .

– ورد نقش : یک سری نخ که یک سرِ آن به شلیت و سرِ دیگر آن به تار( چله ) متصل است . ورد نقش ، شلیت و ژاکارد مجموعا\” عمل \” کجو \” در گلیم بافی را انجام می دهند
– چله : تارهای ابریشمین و رنگینی است  که  یک سرآن به جلوی دستگاه به \” نورد\” متصل است و سر دیگر  آن  پس  از  عبور  از قرقره بصورت \” کلاف تار\” (قلب) به کیسه های شن انتهای دستگاه متصل است . کیسه های سنگین شن باعث می شود تا چله ها همواره درحال کشش ونظم قرار گیرند
– نورد : چوب استوانه ای شکل درعرض دستگاه که سر چله ها به آن متصل است و پارچه بافته شده به دورِ آن می پیچد . به آن غلتک نیز می گویند . قطرآن درحدود ۴۰ تا ۵۰ سانتیمتر است .
– پدال :   پدالها  تخته  های  باریک  و بلندی  هستند که درقسمت  پائین  دستگاه   ، زیر پای بافنده قراردارند. تعداد پدالها بسته به نوع پارچه و تعداد وردهای دستگاه متغیر است . درپارچه زری چهار پدال برای کشیدن چهار ورد و یک پدال برای عوض کردن کارت ژاکارد استفاده می شود . باپائین بردن هریک از پدالها به وسیله فشار پا گروه معینی از تارها بالا کشیده می شوند تا پود از آنها عبور کند .
– ورد جوجه : نخی است که یک دسته تار از آن عبور می کند و برای طبقه بندی یا جدا کردن تارها بکار می رود. هر ورد جوجه به یک پدال متصل است . تارهای چله را به تناسب نقشه به زیر و رو می کشد تا با  گذراندن  نخ های   رنگین پود،   بافت  و   انداختن   نقش  صورت   گیرد .تعداد وردها به تناسب نوع پارچه ای که بافته می شود  متغیر است  .  پارچه  های  ساده باف دو ورد و پارچه های پُر نقش و نگار چون اطلسی و زری چهار ورد دارند .

– ماکو : وسیله ای است از جنس چوب که دوسرآن برای سهولت در رفت و برگشت ، فلزی است . میان ماکو خالی است و ماسوره درآن قرار می گیرد .
– ماسوره : ابریشم های رنگین و گلابتون که به عنوان پود زری بکار می رود دورِ ماسوره پیچیده شده است و توسط یک میله فلزی داخل ماکو تعبیه می شود .
– مطیت : ماکو را روی پارچه ثابت نگه میدارد و از افتادن آن به روی زمین جلوگیری می کند . مطیت از دوقطعه چوب ، بند ، سوزن ، گیره و سوک تشکیل شده است . دوقطعه چوب مطیت روی هم قرار می گیرند و نسبت به هم حالت کشوِِ یی دارند . مطیت بر حاشیه پارچه بافته شده قراردارد و پهنای آن چند میلی متر از پارچه بافته شده بیشتر است .
– دفتین :  تشکیل شده  است  از دو قطعه چوب افقی که شانه را درمیان گرفته است . شانه مفتولهایی است باریک از جنس نی صحرایی یا فلز که چله  از بین  آنها عبور  کرده است پس از هرمرحله عبورِ ماکو از بین چله ها ( پوداندازی) یکبار با دفتین به پود ضربه زده می شود تا پود درون تارها مستحکم و منسجم شود .
– کارت نقش : سری کارت مقوایی و یک اندازه است که نقشه پارچه به وسیله پانچ کردن روی آن پیاده می شود .کارتها بر اساس نقشه درکنارهم  و به  ترتیب  ، با نخ   به یکدیگرمتصل شده و درکنار ژاکارد قرار می گیرد . با پائین آمدن پدال و حرکت اهرم متصل به ژاکارد کارت هررج ازنقش وارد جعبه ژاکارد می شود .
– کلک :   ابزاری  خیش  مانند و  چوبی در دستگاه دستوری . انتهای  یک  سرِ  کلک  کج  است و گوشواره کش برای نگه داشتن تارهای بالا کشیده شده ازآن استفاده می کند . – خرک : چوبی هم سطح کف  دفتین است  و نقش  مهارکننده  چله را  دارد . – نی : فلزی است و برای جداکردن تار یا اصطلاحا\” چپ و راست کردن تار ، بکار می رود .
– قلنبک و سوک
نقشه :یک واحد از نقش پارچه ( واگیره) روی کاغذ شطرنجی پیاده می شود . واحد نقش طوری انتخاب می شود که قابلیت تکرار ، برگشت و قرینه شدن را داشته باشد . برای هر رنگ موجود در یک رج نقش کارتی پانچ می شود . این عمل به وسیله دونفر انجام می شود یک نفر نقش را می خواند و دیگری آنرا روی مقوا پیاده می کند . روی دستگاه دستوری تا ۱۵ رنگ نقشه می بندند . قابلیت دستگاه ژاکاردی حداکثر ۱۰ الی ۱۲ رنگ نقشه است زیرا با ازدیاد رنگ ، تعداد کارتها بیشتر شده و ژاکارد وزن بیشتری را متحمل می شود .
بافت زری :
پارچه زری به هنگام بافت ، پشت ورو بافته می شود . درواقع پشت پارچه مقابل دیدبافنده قرار دارد .بافت ساده از نقش جداست . دربافت ساده ممکن است در هررج چندین رنگ وجود داشته باشد . بافنده با فشار پدال وردی را که تارهای آن رنگ بدان متصل است ، بالا می آورد و دهانه تارهای مربوط به آن رنگ باز می شود دراین حالت دهانه سایر تارها بسته است . بافنده با عبور دادن ماکو از دهانه ، پود را از میان تارها عبور می دهد .  در قسمتهایی  که نقش  وجود  دارد ، بافنده با فشار پدال ژاکارد (یاگوشواره کشی ) تارهای مربوط به آن نقش را بالا می کشد و با عبور ماکو نقش مربوطه را می بافد .
مشاغل زیر در کارگاه زری بافی فعالیت دارند :
۱- استاد ماسوره پیچ ۲- استاد نقش انداز ۳- شاگر استاد نقش انداز ( نقش خوان ) ۴- استاد بافنده ۵- گوشواره کش
زری در انواع گوناگون بافته می شود که متداول ترین آنها زری دارایی – زری اطلسی – زری لُپه باف و زری پشت کلاف است .
– زری دارایی : روی دستگاه دو دسته چله به صورت مجزا روی هم قرار می گیرند . دسته بالایی از نظر تعداد و تراکم تار کمتر از دسته پائینی است . به دسته بالایی اصطلاحا\” \” دارایی \” و به دسته پائینی \” اطلسی\” گفته می شود .
دسته تار دارایی درنقش ژاکارد یا گوشواره کشی سهمی ندارد و تارهای اطلسی زمینه اجرای نقوش است ولی دسته تارهای دارایی که به وردها متصل است ، درمراحل بافت درمیان تارهای اطلسی قرارگرفته و ایجاد انسجام می کند که به صورت بافت کج راه یا اریب قابل رویت است . ضخامت این پارچه بیشتر از انواع دیگر زری است .
– زری اطلسی : برای بافتن آن تنها یک دسته تار روی دستگاه چله کشی می شود که وردها و شلیت ها (سیستم اجرای نقشه ) به آن متصل هستند و اجرای نقشه و انجسام پارچه را بر عهده دارند . اطلسی نازکتر از دارایی است .
– زری پشت کلاف : د  راین نوع   زری  برخلاف  انواع  قبلی  تمام سطح زمینه دارای نقش نیست و نقوش مجزا ازهم ، روی زمینه ساده بافته می شوند . معمولا\” زمینه تراکم بافت نداشته و بسیار نازک است . پود های رنگی اضافی به هنگام بافت درفاصله بین دونقش درپشت پارچه کشیده می شود که به پارچه گلدوزی شده شباهت پیدا می کند . در این نوع پارچه کمتر از الیاف گلابتون استفاده می شود ، زیرا مقدار زیادی از پود بدون استفاده در پشت کار قرار می گیرد که در ایجاد نقش حضوری ندارد .
– زری لُپه باف : این نوع زری شباهت زیادی به زری پشت کلاف دارد ، با این تفاوت که پود های اضالفی در پشت کار دیده نمی شود ولی زمینه معمولا\” ساده و بدون نقش است .

 مخمل : مخمل پارچه ای  است که از نخ ابریشم یا پنبه تهیه می شود و یک روی آن صاف و روی دیگرش دارای پُرزهای کوتاه ، متراکم و لطیف  است .  در دوره  صفویه  مخمل های منقوش با پُرز یکدست  و گاه  مخمل  برجسته  با  تارو وپودی  از طلا و نقره بافته می شد . مخمل کاشان از دیر باز شهرت فراوان داشته که در دوره قاجار از رونق آن کاسته شده وبعدها با ورود پارچه های خارجی و ماشینی شدن کارخانه های  مخمل  بافی  ،  دستگا ه سنتی  مخمل  بافی و بافت پارچه مخمل به طریق سنتی کاملا\”  منسوخ شد .   امروز  تنها  در کارگاه مخمل بافی سازمان میراث فرهنگی کشور و اداره میراث فرهنگی کاشان ،  مخمل  بافته  می شود .دستگاه  مخمل  بافی  در  برخی قسمتها بی شباهت به دستگاه زری  بافی نیست .  لیکن  در  نحوه بافت  تفاوت  بسیار  وجود دارد . زیرا در مخمل بافی این تار  یا  چله  است  که  تولید  پُرز یا  نقش  می کند .  بدینصورت  که با بالارفتن دسته ای ازتارها میله مخصوصی که  شیار  ظریفی  درمیان دارد از بین تارها عبور می کند . با جابجا شدن تارها ی پایینی به بالا و تارهای بالایی به پایین و گذر پود از میان آنها و تکرار مرحله قبلی ، هربار نیمی از تارها به روی میله ها حلقه می خورد .  بعد از  بافت  چند ردیف ، با واردکردن تیغ داخل شیار میلها ، تارهای حلقه شده به دورِ میل بریده می شود و پُرز را به وجود می آورد . دربافت مخمل برجسته ، طبق نقشه فقط تارهای مربوط به نقش برجسته مخمل می شود و زمینه ساده بافته می شود

.سیستم مانیتورینگ آهار و تکمیل پارچه:  از موار د  مهم  در صنایع  ماد ر  یعنی نساجی پس از بافت قسمت نهائی و تکمیل پارچه می باشد که در جای خود از نکات ریز و مهمی برخوردار است که در خیلی از موارد به آنها توجه نمی شود و یا آن را کم اهمیت پنداشته اند  ،  که  با بررسی  هایی  که  انجام  دادیم  و  تحقیقات  فراوانی که داشتیم  به نتایج قابل توجهی رسیدیم که مطرح نمودن آن این فرصت خالی از لطف نیست.

در قسمت تکمیل پارچه پس از طی نمودن مراحل اولیه تکمیل ،   ماشین آلاتی چون   استنتر در آهار داری مواردی است که در کیفیت پارچه بسیار حائز اهمیت است.

۱- محاسبه  مقدار  جمع  شدگی   پارچه  یا  درصد  جمع  شدگی  پارچه  که در کیفیت پارچه بسیار موثر است و شرکتهایی که  وظیفه ی  تکمیل  را دارند  باید  طبق  سفارش  مشتری  این  درصد  را رعایت نمایند که این درصد برابر تفاضل سرعت ورودی و خروجی  نسبت  به  سرعت  ورودی است.    مقدار درصد این پارامتر بسته به نوع پارچه متفاوت است ،و اپراتور باید در طی تکمیل به این مقدار توجه داشته باشد  ، توجه نکردن به این درصد موقعی خود را نشان می دهد که مشتریان برای  مصرف  پارچه  آن  را  آب می کشند، پس  از  خشک  شدن  متوجه  می شوند   مقداری از پارچه کم یا اصطلاحاً آب رفته  مقدار درصد کشش پارچه در این مورد بسیار موثر است.

۲- ثابت  بودن دما در طول زمان آهار که این دما باید مانند موج سینوسی از دمای پایین شروع  سپس به اوج یا قله و نهایت به دمای پایین صعود نماید ، این نمودار   در این سیستم قابل رویت و کنترل می باشد.

۳-  حرکت خطی پارچه در طول خط متناسب با نوع پارچه و دما باید متغیر باشد.

۴- اندازه گیری  رطوبت  پارچه  در  انتهای خط که اگر احیاناً رطوبت بالا بود سرعت یا دما را کم و اگر رطوبت کم بود سرعت  را  زیاد  و یا  دما را کم کنیم در جای خود در بهره وری و مصرف انرژی کمک شایانی می کند.

۵- مورد بسیار  مهم  دیگر  که  به  آن توجه نمی شود و تا حد بسیار زیادی پرت  انرژی و آلودگی محیط زیست را در بر دارد خروج  رطوبت  و  دما  از اتاقک استنتر بدون هیچ گونه مقیاسی اندازه گیری ،  ممکن است  در  بعضی  موار د رطوبت  بالای  50% باشد  که موتورهای تهویه هیچ عملی را انجام نمی دهند و بر عکس  در  زمان  هایی  دیده  شده که رطوبت زیر ۵۰% است و موتورها شروع به فعالیت می کنند که باعث هدر رفتن انرژی و آلودگی محیط زیست و پایین آمدن کیفیت تکمیل می شود. 

 

منبع : پدیدا بزرگترین مرجع علمی ایرانیان

ارسال نظر