X بستن تبلیغات
X بستن تبلیغات
header
متن مورد نظر

سوگنامه رستم و سهراب

- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -

انگیزه‌ی آغاز این رزم چیست؟ آیا سرچشمه‌ی بنیانی آن در حیله و دشمنی افراسیاب با ایران است و همچنان که گشتاسب، اسفندیار فرزند خود را از سر بدنهادی به نزد رستم می‌فرستد تا خود سود جوید، او نیز جنگ‌افروزی است که میخواهد از میانه سود برد و برنده‌ی آخرین باشد؟ آیا سبب راستین، ناآزمودگی و جاه‌جویی و بی‌خردی سهراب است؟ اگر علت، هر یک از اینها، یا همه‌ی اینهاست، چرا رستم به فرمان سرنوشت یا ترفندهای دشمن دیرین تن در می‌دهد و این چنین نابخردانه از آشکار ساختن نام خویش خودداری می‌کند؟ آیا می‌توانیم رستم را لجوجی بی‌خرد بدانیم که ندانسته ابزار دست تقدیری است که تعیین‌کننده‌ی آن دشمنان ایرانند؟

براستی شگفت‌آور است کردار رستم و بسیار بی‌پیشینه. آیا داوری ما درباره‌ی سهراب درست خواهد بود اگر او را بی‌خردی جاه‌خواه بدانیم، و یا رستم و ویژگی‌های اخلاقی او را بدرستی شناخته‌ایم اگر کردار او را در این ماجرا به یکدندگی و یا تصادفی شوم و بدفرجام تحویل کنیم؟ در این صورت سوگنامه چیزی نیست جز افسانه‌ای که فردوسی به تفنن و از سر ناآزمودگی، خرد خرد رویدادهای آن را ساختگی کنار هم نشانده است. چنین نسبتی به فردوسی دادن ناآگاهی به عظمت اندیشه و هنر موجود در شاهنامه و خوار داشتن فرزانه‌ی طوس است. و نیز بی‌خرد دانستن رستم نشان‌دهنده‌ی نشناختن شخصیت و منش پهلوان ایران است و در نتیجه ناآگاهی به ژرفای اندیشه‌ی شاهنامه.

سوگنامه رستم و سهراب 

 

که آواره و بدنشان رستم است
همه جای جنگست میدان اوی
همه جنگ با شیر و نر اژدهاست
می و جام و بویا گل و میگسار

 

که از روز شادیش بهره غم است
بیابان و کوهست بستان اوی
کجا اژدها از کفش نارهاست
نکردست بخشش ورا کردگار.

«اندوه رستم در خوان چهارم سفر مازندران»

سهراب و افسانه‌ی او در سراسر زندگانی رستم -که خود سراسر بخش داستانی شاهنامه است- مانند شعله یا شراره‌ی کوتاه است که دمی می‌افروزد و بتندی خاموش می‌شود. با این همه سوگنامه سهراب، برخلاف پندار گروهی کسان، یکی از درخشان‌ترین نقاط زندگانی درخشان رستم است، و نیز از پرشکوه‌ترین و ژرفترین تراژدی‌های شاهنامه.

فردوسی خود این سوگنامه را با اندوهی اندیشمندانه آغاز می‌کند:

اگر مرگ دادست بیداد چیست
از این راز جان تو آگاه نیست

 

ز داد این همه بانگ و فریاد چیست؟
بدین پرده اندر، ترا راه نیست.

و جای به جای، در سراسر داستان، به داوری می‌نشیند و گاهی گناه را از سرنوشت می‌داند و زمانی از بی‌خردی و آز و نیاز آدمی.

انگیزه‌ی آغاز این رزم چیست؟ آیا سرچشمه‌ی بنیانی آن در حیله و دشمنی افراسیاب با ایران است و همچنان که گشتاسب، اسفندیار فرزند خود را از سر بدنهادی به نزد رستم می‌فرستد تا خود سود جوید، او نیز جنگ‌افروزی است که میخواهد از میانه سود برد و برنده‌ی آخرین باشد؟ آیا سبب راستین، ناآزمودگی و جاه‌جویی و بی‌خردی سهراب است؟ اگر علت، هر یک از اینها، یا همه‌ی اینهاست، چرا رستم به فرمان سرنوشت یا ترفندهای دشمن دیرین تن در می‌دهد و این چنین نابخردانه از آشکار ساختن نام خویش خودداری می‌کند؟ آیا می‌توانیم رستم را لجوجی بی‌خرد بدانیم که ندانسته ابزار دست تقدیری است که تعیین‌کننده‌ی آن دشمنان ایرانند؟

براستی شگفت‌آور است کردار رستم و بسیار بی‌پیشینه. آیا داوری ما درباره‌ی سهراب درست خواهد بود اگر او را بی‌خردی جاه‌خواه بدانیم، و یا رستم و ویژگی‌های اخلاقی او را بدرستی شناخته‌ایم اگر کردار او را در این ماجرا به یکدندگی و یا تصادفی شوم و بدفرجام تحویل کنیم؟ در این صورت سوگنامه چیزی نیست جز افسانه‌ای که فردوسی به تفنن و از سر ناآزمودگی، خرد خرد رویدادهای آن را ساختگی کنار هم نشانده است. چنین نسبتی به فردوسی دادن ناآگاهی به عظمت اندیشه و هنر موجود در شاهنامه و خوار داشتن فرزانه‌ی طوس است. و نیز بی‌خرد دانستن رستم نشان‌دهنده‌ی نشناختن شخصیت و منش پهلوان ایران است و در نتیجه ناآگاهی به ژرفای اندیشه‌ی شاهنامه.

رستم برترین آفریده‌ی فردوسی است. اما او تنها نمودار نیرو نیست. او مجموعه‌ای است از اندیشه و خرد، نیرو و دلاوری، بردباری و از خودگذشتگی، زیرکی و منطقی سخت و استوار او نمونه‌ی آرمانی فردوسی است. او یگانه نماینده و مظهر توده‌های ایرانی است که به خامه‌ی هنرمند فردوسی، با اجتماعی از نیکوترین گوهرهای مردمی در قالب یک مرد تجسم یافته است. او در عین حال وحدتی است از گوهرهای متضاد. او خرد گودرز و پیران، پهلوانی و آیین‌خواهی گیو، دلیری و میهن‌دوستی و از خودگذشتگی بهرام، بی‌باکی و پیشروی بیژن، نیرومندی شگفت‌آور و پاکدلانه‌ی سهراب، و نازک‌دلی و آزرم سیاوش را در خود وحدت بخشیده است. اگر هر یک از ایشان خداوند گوهرهای ویژه‌ی خویش است، رستم خدای خدایان و دارنده‌ی همه‌ی آنهاست. او دارنده‌ی والاترین گوهرهای مردمی است. پس این همه کردار شگفت‌آور رستم از سر چیست؟ این پرسش سالهاست که نویسنده را می‌آزارد.

ولیک سهراب؟ آیا جاه‌خواهی بی‌خرد است که به جهانگیری برخاسته که حتی با شناختن پدر به او نیز بسنده نخواهد کرد؟ در این صورت جستجو در گره‌های روانی سهراب کاری آسان است و شاید از بنیان گرهی در میان نیست. جوانی ساده‌نگر و ماجراخواه است که به پشتیبانی بازوی خویش چنین هنگامه‌ای می‌افروزد و خود در آتش آن می‌سوزد.

نه بی‌گمان چنین نیست. سهراب فرزند رستم است و از تخمه‌ی پهلوانان و خردمندان. گوهر راستین او در دلاوری و جوانی اوست، اما از خرد یکسره بر کنار نیست. این درست است که سهراب بسیار جوان است، لیک همین جوانی او سبب پیشروی اوست. همین جوانی است که او را از هرگونه آیین‌خواهی زیانمند برکنار می‌دارد و این چنین به پیکار سنت‌هایی که گویا در درازای سده‌ها پوسیده و سنگ شده‌اند می‌کشاند.

این رزم تنها رزم پدر و فرزند نیست بلکه شاید پیکار گذشته و آینده، پیکار آیین‌خواهی و آیین‌شکنی نیز هست. لیک آیا گره‌های تراژدی به همین آسانی گشودنی است؟

نگاهی به کوتاه شده‌ی داستان می‌اندازیم.

استخوان‌بندی سوگنامه چنین است که روزی رستم به هنگام شکار در مرز ایران و توران در پی رخش و به آهنگ یافتنش وارد سرزمین توران می‌شود و برخلاف انتظار با مهر و خوشآمدگویی شاه آن بخش توران‌زمین، که سمنگان نام دارد، روبر می‌شود و تا یافتن اسب خود شبی را در دربار او به بامداد می‌رساند. در همین شب است که با تهمینه دختر زیباروی و ماه‌پیکر شاه، با ماجرایی بس دلکش، آشنا می‌شود و با او پیوند مهر و زناشویی می‌بندد. دختری شیفته که پنهانی به بالین دلاوری نامدار می‌آید.

بپرسید زو، گفت نام تو چیست
چنین داد پاسخ که: تهمینه‌ام

 

چه جویی شب تیره، کام تو چیست؟
تو گویی که از غم به دو نیمه‌ام.

بامدادان به هنگام بازگشت، بازوبندی به تهمینه می‌سپارد و با او پیمان می‌گذارد که اگر از پشت وی فرزندی آورد آن را به بازو یا به گیسوی او بندد تا بدان وسیله او را در آینده بازشناسد.

از این سوی تهمینه از رستم دارای پسری می‌شود که بغایت دلیر و بی‌همتاست و از برز و بالا و زور و چیرگی به فنون نبرد از همه‌ی همسالان خود گوی سبقت می‌برد. او را سهراب می‌نامند که در ده سالگی دلاوری و پهلوانی رستم را دارد.

تو گفتی گو پیلتن رستم است
چو ده ساله شد در جهان کس نبود

 

و گر سام شیرست و گر نیرم است
که یارست با او نبرد آزمود

سهراب نوجوان پس از پی بردن به تبار خویش بر آن می‌شود که نخست به یاری سپاه افراسیاب پادشاه توران و دشمن همیشگی ایران، به سرزمین پدر بتازد، او را بیابد و به یاری و یا بی‌یاری او شاه ایران کیکاوس را از میان بردارد و تاج بر سر پدر نهد، و آنگاه خود به افراسیاب پردازد و با شکست او، شاه توران زمین گردد تا بدین‌سان او و پدرش جهان را زیر فرمان خویش گیرند.

کنون من ز ترکان و جنگاوران
برانگیزم از گاه، کاوس را
به رستم دهم تخت و گرز و کلاه
از ایران به توران شوم جنگجوی
بگیرم سر تخت افراسیاب
چو رستم پدر باشد و من پسر

 

فراز آورم لشگری بیکران
از ایران ببرّم پی طوس را
نشانمش بر گاه کاوس شاه
ابا شاه، روی اندر آرم بروی
سر نیزه بگذارم از آفتاب
نباید به گیتی کسی تاجور

بی‌گمان اندیشه‌ی سهراب بسیار جاه‌جویانه و خطرناک است. اندیشه‌ای است که می‌تواند هر نوجوان دلاور و ماجراخواهی را به شور آورد.

افراسیاب با پی بردن به وجود سهراب و اندیشه‌های او که گمان بردن درباره آنها نیز چندان دشوار نیست، خود به آهنگ سودجویی سپاهی گران به فرماندهی هومان به یاری سهراب می‌فرستد و بدرستی آگاه است که در صورتی که پیکار آغاز شود، هر یک از دو سوی نبرد بازنده باشند، به هر فرجام برنده‌ی نهایی خود اوست. لیک نیکوتر آن است که رستم به دست فرزند از پای درآید و سپس سهراب به مکر افراسیاب کشته شود. نقش هومان جاسوسی به سود افراسیاب و جلوگیری از نزدیکی سهراب و رستم است.

چو افراسیاب آن سخن‌ها شنود
ده و دو هزار از دلیران گرد
به گردان لشگر سپهدار گفت:
چو روی اندر آرند هر دو به روی
پدر را نباید که داند پسر
مگر کان دلاور گو سالخورد
از آن پس بسازید سهراب را

 

خوش آمدش خندید و شادی نمود
چو هومان و مر بارمان را سپرد
«که این راز باید که ماند نهفت
تهمتن بود بی‌گمان چاره‌جوی
که بندد دل و جان به مهر پدر
شود کشته بر دست این شیرمرد
ببندید یکشب بر او خواب را.»

سهراب با این سپاه به ایران می‌تازد و در نخستین پیکار با هژیر، مرزدار ایران، او را به سختی شکست می‌دهد، لیک وی را نکشته اسیر می‌سازد. در نبرد دیگری با گردآفرید، شیردختر ایرانی، او را نیز نکشته رها می‌سازد.

از سوی دیگر، کیکاوس هراسان رستم را به میانجی گیو به یاری خویش می‌خواند و رستم پس از سستی‌ها و قهرهای بسیار –که خواهد آمد- سرانجام به یاری کیکاوس می‌شتابد و در نبردی که میان او و سهراب در می‌گیرد بدون آنکه نام خود را به فرزند آشکار کند و بدین‌سان رزم را به بزم و کینه را به آشتی بدل سازد، سهراب را می‌کشد و بدینگونه تراژدی پایان می‌یابد. این طرحی است کلی از داستان.

***

اندیشه‌ی آفریننده‌ی ایرانی، و هنر بیمانند فردوسی، هنگامی که به آفرینش سوگنامه‌ی رستم و سهراب می‌پردازد، و پدر را در برابر پسر قرار می‌دهد، خود منطقاً آگاه است که قهرمانان را در چارچوبی گریزناپذیر نشانده است که این چارچوب جز با نابودی یکی از آن دو نخواهد شکست، و راز عظمت هنری این سوگنامه و یا هر تراژدی دیگری نیز در همین است. اما آیا رستم راهی جز کشتن فرزند ندارد و نمی‌تواند مثلاً به جای پیکار با او به اندرزش نشیند و یا همآوازش گردد؟

این آشکار است که اگر رستم و سهراب به آسانی در شناسایی یکدیگر کامیاب شوند دیگر داستان به چنین فاجعه‌ای نخواهد انجامید. اما به استواری نمی‌توان گفت که در آن صورت فرجام آن فاجعه‌ی بدتری نخواهد بود. چه سوگی دردناک‌تر از گزینش میان فرزند از یک سو و وظایف مقرر برای پهلوانی سنت‌پرست و میهن‌دوست از سوی دیگر؟

لیک راست آن است که این فاجعه در داستان وجود دارد و اساساً خود فاجعه همین است. منتهی تفاوت آنجاست که رستم می‌باید برای آنکه از آیین‌های آرمانخواهانه خود دور نشود و پای او در نگاهداری و نگاهبانی سنّت سست نگردد و مهر فرزند او را گرفتار تردید نسازد، راه بازگشت را بر خود بربندد. هنگامی که بر خودت و بر همگان آشکار شد که دشمن فرزند توست آیا جز این دو راه در پیش داری که یا آگاهانه و در پیشگاه همگان فرزندت را از میان برداری و یا بر تمام پیمانها و وظایفت پشت کنی؟ و چه دشوار است این راه‌یابی؟ پس راه رستم جز این است: راه خودفریبی و گریز از این حقیقت که سهراب فرزند اوست، راهی که به سبب تردید و نااستواری در تبار سهراب دست رستم را در پیکار با او باز می‌گذارد، راهی که او را آشکارا و سرسختانه بر سر دوراهی نمی‌نشاند. رستم می‌کوشد تا آنجا که در توانایی اوست پرده‌ها بالا نروند و بدین وسیله پیش از هر کس خود را می‌فریبد. گو اینکه این راه، راه تردید و گمان، راه نبرد و کشتن نوجوانی که گمان به فرزندیش می‌بری راهی بی‌رنج نیست بلکه سراسر رنج است، اما شاید راهی است آسانتر. واکنشهای رستم در برابر رویدادها، نمایشگر همین وسوسه‌هاست.

هنگامی که کیکاوس از هراس تازش سهراب نوجوان پیامی آن چنان فروتنانه به میانجی گیو به رستم می‌فرستد و او را به یاری خویش می‌خواند –و بی‌گمان کردار او در راستایی درست و از نگر منطق شاهان ایران و حتی خود رستم به حق است- پیامی که رستم را «دل و پشت گردان ایران»، «گشاینده‌ی بند هاماوران» و «ستاننده‌ی مرز مازندران» می‌خواند، پیامی که او را نگهدار ایران از همه‌ی بلایا و فریادرس هر کاری در جهان می‌شمارد و در فرجام نامه از او می‌خواهد:

چو نامه بخوانی، بروز و به شب
مگر با سواران بسیار هوش

 

مکن داستان را گشاده دو لب
ز زابل برانی، بر آری خروش

آنگاه رستم، پهلوانی که هیچ‌گاه و در هیچ حال و روزی در پذیرفتن فرمان شاهان، حتی بی‌خردترین ایشان که کیکاوس است، سستی روا نداشته است مگر آنکه پرسش بر سر نام و آوازه‌ی خود او باشد، برای نخستین بار گرفتار تردید می‌شود آنهم در چنین زمانی که ایرانی دچار یورش پهلوان دلاور و بی‌رقیبی است که بی‌گفتگو رستم باید در رفتن شتاب کند. آیا سبب تردید جز این است که پیام شاه همچون هشدار و کوبه‌ی تقدیر بوده است؟ به یاد آوردن فرزند و به اندیشه‌ی او فتادن چندان دشوار نیست. سرنوشت رستم را شگفت‌زده می‌سازد و حتی او را به خنده می‌اندازد:

تهمتن چو بشنید و نامه بخواند
که ماننده‌ی سام گرد از مهان

 

بخندید و زان کار خیره بماند
سواری پدید آمد اندر جهان

لیک خنده و شگفتی رستم از آن نیست که سواری چون سام گرد دوباره به جهان آمده است. خنده او زهرخندی دردناک است. واکنشی است در برابر این کوبه‌ی خردکننده. بی‌اختیار بر زبانش می‌آید:

من از دُخت شاه سمنگان یکی

 

پسر دارم و باشد او کودکی

لیک بی‌زمان احساس خود را فرو می‌خورد، به گمان خویش میدان نمی‌دهد و به دیگران نیز. این است که بی‌درنگ می‌افزاید:

هنوز آن گرامی نداند که جنگ

 

توان کرد باید که نام و ننگ

و آغاز خودفریبی از همین جاست. رستم نخستین گام را در راه گریز از واقعیت برمی‌دارد. از هم‌اکنون سرنوشت گلوی او را می‌فشرد و همراه آن درد جانکاه تردید و انتخاب. رستم می‌کوشد که از سرنوشت بگریزد، این است که در چنین موقعیت باریکی در پاسخ پیام پرشتاب شاه با ظاهری بی‌قید، گیو را به میگساری و زمان‌گذرانی می‌خواند:

بباشیم یکروز و دم برزنیم

 

یکی بر لب خشک نم برزنیم

و یکروز را به دو روز می‌کشاند:

ز مستی هم آن روز باز ایستاد

 

دوم روز رفتن نیامدش یاد

و به سه روز:

سه دیگر سحرگه بیاورد می

 

نیامد ورا یاد کاوس کی

چه شگفت است کردار رستم هنگامی که سواری همانند سام گرد به بیم دادن ایران برخاسته است!

اما این مستی رستم با مستی‌های پیشین او تفاوت بسیار دارد. میگساری‌های رستم همیشه در شاهنامه شادمانه و سالم است. گرچه در موردهایی نادر زمانی کوتاه شدنی است از سر اندوه به می پناه جوید، لیک این بار میگساری وی میگساری پهلوانی سخت اندوهگین و سرگشته است که می‌کوشد تا به این شیوه از بار اندیشه رها گردد، و شاید در این زمان ایزدان به یاریش برخیزند و هنگامه‌ی سهراب در نبود او خودبخود به انجام رسد. اما سرنوشت ستمکار است و فرمان دیگری دارد:

گیو پای می‌فشرد:

که کاوس تندست و هشیار نیست
شود شاه ایران به ما خشمگین

 

هم این داستان بر درش خوار نیست
ز ناپاک رائی در آید به کین

آیا این بار کیکاوس حق ندارد که ناشکیبا و شگفت‌زده بر رستم خشم گیرد و درباره‌ی او به پندارهای اهریمنی دچار شود؟

چو رفتند و بردند پیشش نماز
که رستم که باشد که فرمان من

 

برآشفت و پاسخ نداد ایچ باز
کند پست و پیچد ز پیمان من

واکنش رستم خشمی طوفانی و خروشی سهمگین است:

….

همه کارت از یکدیگر بدترست
چو خشم آورم شاه کاوس کیست؟
زمین بنده و رخش‌گاه من است
سرنیزه و تیغ یار منند
چه آزاردم او، نه من بنده‌ام

 

 

ترا شهریاری نه اندرخورست
چرا دست یازد به من، طوس کیست؟
نگین گرز و مغفر کلاه من است
دو بازو و دل، شهریار منند
یکی بنده‌ی آفریننده‌ام

چرا رستم چنین جسورانه و آشکار در برابر کیکاوس می‌ایستد، این نخستین بار نیست که رستم از شاه می‌رنجد و بر او خشم می‌گیرد، لیک نخستین بار است که خشم خود را چنین گستاخانه و بی‌باکانه آشکار می‌سازد، و شگفتا نخستین بار است که حق به سوی کیکاوس است و حال آنکه در گذشته هیچ‌گاه چنین نبوده است.

بی‌گمان کیکاوس شهریاری ناشایست و هوسباز است و با کردارهای نادرست و کودکانه‌ی خویش، همواره ایرانیان و پهلوان خردمند ایشان رستم را گرفتار دشواریها و رنج‌های بی‌شمار ساخته است. اما رستم نیز همیشه با شکوه و خشمی بسیار اندک‌تر از این، به یاری او شتافته است. این بار، این سرآمد گردان، بی‌هیچ سبب فرمان شاه و سنّت و میهن را زیر پا نهاده و اکنون نیز در برابر خشم منطقی او، به جای پوزش‌خواهی، واکنشی شدید و نابخردانه نشان می‌دهد. پس رفتار شگفت‌آور آیین‌شکنانه‌ی رستم می‌باید انگیزه‌ی دیگری داشته باشد.

همان عاملی که رستم را در اجرای فرمان شاه به سستی و زمان‌گذرانی واداشت، اکنون هم او را به خشونت و درشتی و قهر وا می‌دارد. آیا این گرایش به گریز از سرنوشت و گریز از روبرو شدن با سهراب نیست؟ افزون بر این، رستم در درون خود، چیستی و گوهر این نبرد را دریافته است. آنچه سهراب کرده است و می‌کند آشکار سازنده‌ی ژرفای اندیشه‌های اوست و دریافت آنها چندان دشوار نیست. روشن است که اگر سهراب تنها به آهنگ دیدار پدر آمده بود، این کار را می‌توانست با گروهی ناچیز و بدون نبردهایی چنین ماجراساز انجام دهد. گویا جز این نیست که پیکار میان این سالخورده و آن خردسال پیکار جوانی و پیری و پیکار میان آیین‌شکنی و آیین‌خواهی و شاید نبرد میان نابخردی و خردمندی است. آخر مگر می‌شود به یاری سپاه دشمن اهریمنی، و با کوبه‌ی گرز او، دوستان را رستگار ساخت؟

با این همه شاید چیزی درون رستم را می‌خراشد و گهگاه حق را به سهراب می‌دهد. اما نه، رستم هیچ‌گاه نه. آیین‌شکن بوده است و نه پیمان‌گریز. باید در برابر این وسوسه پایداری کند. با این حال چندان دور نیست که انگیزه‌ی پرخاشجویی و آیین‌شکنی موقتی رستم در برابر کیکاوس گذشته از نفرت پیکار با فرزندف بیزاری از خود کیکاوس و رفتار پیشین او و در نتیجه تردیدی است که نسبت به درستی راه و آیین‌داری خود پیدا می‌کند:

همه کارت از یکدیگر بدترست

 

تو را شهریاری نه اندرخورست

کینه‌ها یکباره سر بر می‌کشند و به همراه تردیدها و سرگشتگی‌ها رستم را به قهری سخت وامی‌دارند. لیک چاره‌ای نیست. کاوس برای نگهداری و ادامه‌ی خودکامگی خود به او نیاز دارد، از این رو به دریوزگی پذیره‌ی هر خواری است: «پشیمان شدم خاکم اندر دهن».

گودرز و دیگر پهلوانان ایران نیز از این رفتار بی‌سابقه‌ی رستم یکسره به شگفتی می‌افتند. گودرز به پوزش‌خواهی از جانب کاوس و به اندرزگویی از جانب خود، نزد رستم می‌آید:

تو دانی که کاوس را مغز نیست
بجوشد، همانگه پشیمان شود

 

به تیزی، سخن گفتنش نغز نیست
به خوبی ز سر باز پیمان شود

و سپس می‌خواهد عواطفی را در رستم بیدار سازد که بیدار شدنشان هیچ‌گاه نیاز به کوشش و اندرز دیگران نداشته است:

تهمتن گر آزرده گردد ز شاه

 

هم ایرانیان را نباشد گناه

لیک خشم و قهر رستم و ناتوانی او در تصمیم به اندازه‌ایست که با منطقی چنین سخت نیز آهنگ بازگشت نمی‌کند.

مرا تخت، زین باشد و تاج، ترگ
چرا دارم از خشم کاوس، باک

 

قبا جوشن و دل نهاده به مرگ
چه کاوس پیشم، چه یک مشت خاک

ولی گودرز، با خرد همیشه بیدارش، انگشت بر جای حساس و زخم‌پذیر رستم می‌گذارد و او را از اتهام به ترسو بودن هشدار می‌دهد:

که شهر و دلیران و لشگر، گمان
«کزین ترک، ترسنده شده سرفراز
چو رستم همی زو بترسد به جنگ
چنین بر شده نامت اندر جهان

 

به دیگر سخن‌ها برند این زمان:
همی رفت زین گونه چندی به راز
مرا و تو را نیست جای درنگ»
بدین بازگشتن مگردان نهان

هیچ‌گاه در سراسر شاهنامه چنین قهری از سوی رستم و بکارگرفتن چنین حربه‌ای از سوی ایرانیان برای بازگرداندن او دیده نمی‌شود. شگفتا که رستم را باید بدین‌گونه به میدان رزم کشید. هیچ زمانی رستم را با ترس از ترسیدن به میدان نبرد نبرده‌اند.

دیگر گریزی نیست و تیر به نشانه نشسته است. رستم بناچار سرنوشت را می‌پذیرد. او آماده پیکار می‌شود. پیکاری که فرجام آن هرچه باشد، و پیروزی از آن هر سویی گردد، در هر حال رستم سوی بازنده‌ی آن است. پس اکنون که جز نبرد راهی نیست باید راه بازگشت بسته شود، رستم باید هر دری را بر تردیدها و سستی‌ها ببندد و این شدنی نیست مگر آنکه تبار سهراب بر خودش و بر دیگران پنهان بماند و بدین‌گونه خود و دیگران را بفریبد. تنها در این صورت است که او توانایی نبرد با سهراب و شاید چیرگی بر او را داراست و در غیر این صورت، یعنی با شناختن فرزند، دردناکی انتخاب و تصمیم‌گیری او را به جنون خواهد کشید. گزینش میان فرزند از یک سو و میهنش –که از دیدگاه رستم جز سنّت‌ها و آیین‌های پیشین چیزی نیست- از سوی دیگر. «چه نیکوتر که من هیچگاه ندانم که او کیست تا کرداری شایسته‌تر داشته باشم.»

لیک آیا یگانه راه ممکن برای رستم همین است؟ رستم نمی‌تواند به اندرز او بنشیند و یا آنکه خود با او هماواز شود؟ رستم، آیا، نگاهبان دستگاهی نیست که حتی نوشدارو را از فرزند او دریغ می‌کند و یا زمانی دیگر به نام دین بهی اسفندیار را به پیکار بی‌فرجام او می‌فرستد؟

***

نخستین شبی که سپاه ایران در برابر لشگریان سهراب اردو می‌زند و هر دو سپاه برای نبرد پسین روز آماده می‌شوند، رستم از شاه دستوری می‌خواهد که پنهانی در جامه‌ی ترکان به اردوی سهراب رود:

ببینم که این نو جهاندار کیست

 

بزرگان کدامند و سالار کیست

آیا این کردار رستم گونه‌ای جاسوسی برای سپاه خودی و پی بردن به نقشه‌های رزمی دشمن است؟ هرگز. رستم در سراسر زندگانی پهلوانی خویش همواره روشهایی بدین‌گونه را خوار داشته است. این درست است که رستم در برخی زمانها پنهانی به درون اردوی دشمن سرکشیده است، اما هر بار آهنگ او رها ساختن اسیری گرامی یا بی‌اثر ساختن نقشه‌های ناجوانمردانه‌ی دشمن بوده است. لیک این بار هیچ یک از این انگیزه‌ها که توجیه‌گر کردار او باشد در میان نیست. پس این چیست که رستم را به سوی اردوی سهراب می‌کشد و کدام انگیزه‌ی درونی است که او را در دیدن روی سهراب ناآرام می‌سازد. گو اینکه فردوسی در میانه‌ی نبرد با شگفتی به داوری می‌نشیند که: «جهانا شگفتی ز کردار توست» که: «از این دو یکی را نجنبید مهر». اما راست آن است که تنها مهر سهراب و کشش روی اوست که پدر را شبانه به اردوگاه فرزند می‌برد.

 در این میان بیرون آمدن ژنده‌رزم، یعنی یگانه کسی که می‌توانسته است گشاینده راز پدر بر فرزند باشد و کشته شدن او به دست رستم را شاید بتوان کار تصادف و فرمان سرنوشت دانست. فرمانی که رستم را بدین‌سان در به انجام رساندن هدفش، که چیزی جز پنهان داشتن نامش نیست، یاری می‌کند.

از سوی دیگر خودداری هژیر و هومان از فاش ساختن نام رستم پذیرفتنی است و در این میان هر یک از ایشان منطق ویژه‌ی خود را دارد. هژیر، مرزدار شکست‌خورده‌ی ایران، که مزه‌ی بازوی پهلوانی سهراب را چشیده و برز و بالای او را به چشم دیده و اکنون نیز این چنین گواه سماجت او در شناختن رستم است، حق دارد که در دادن پاسخ درست تردید کند و به فرجام کار بیندیشد:

بر این زور و این کتف و این یال اوی
از ایران نیاید کسی کینه‌خواه

 

شود کشته رستم به چنگال اوی
بگیرد سر تخت کاوس شاه

حال آنکه:

اگر من شوم کشته بر دست اوی
نباشد به ایران تن من، مباد

 

نگردد سپه روز چون آب جوی
چنین دارم از موبد پاک یاد

این است که هژیر از شناساندن رستم خودداری می‌کند. چرا وی باید گام در راستایی گذارد که در آن ممکن است ایران را زیانی باشد، در حالی که بی‌گمان از راستای وارون آن ایرانی زیانی نخواهد دید و تنها خود هژیر است که شاید جان بر سر آن گذارد. دیدگاه پهلوانی ساده و میهن‌دوست جز این چه می‌تواند باشد، با توجه به اینکه یکسره از راز پدر و فرزند بی‌خبر است و سهراب به دیده‌ی او تنها ترکی خونخوار و تجاوزگر است. پس کردار هژیر منطقی است و درست.

 

هومان نیز دارای منطق خاص خویش است. منطق یک فرستاده افراسیاب، منطق یک کارگزار دشمن. مگر جز این است که افراسیاب هومان و سپاه خود را به این آهنگ همراه سهراب روانه کرده است تا، به هر شمار، او را با رستم به پیکار کشاند و خود از این میانه سود جوید. بدین‌سان بسیار روشن است که شناخته شدن رستم به معنای نزدیکی پدر وفرزند، و به معنای نیمه‌کاره ماندن اندیشه‌های افراسیاب است. از این رو هومان، بی‌گمان، باید در پنهان داشتن نام رستم بکوشد.

در این میان تنها ژنده‌رزم، یار مهربان سهراب، بود که می‌توانست راهنمای راستگوی او در یافتن پدرش باشد، که او نیز –چنان که گذشت- به دست رستم از پای درآمد.

***

چه شورانگیز است دلاوری‌های سهراب در نبرد نخست، و چه اندوه‌آور است پیکار رستم با فرزند خویش. فردوسی غمگین و شگفت‌زده از جهان می‌نالد که چگونه هیچ یک از این دو یکدیگر را باز نمی‌شناسند و مهرشان چهره نمی‌کند، حال آنکه هر چارپایی فرزند خود را در آسمان و زمین، بی‌زمان بازخواهد شناخت. از این دو آنان را به بی‌خردی و آز متهم می‌سازد:

جهانا شگفتی ز کردار توست
از این دو یکی را نجنبید مهر
همی بچه را باز داند ستور
نداند همی مردم از رنج و آز

 

هم از تو شکسته، هم از تو درست
خرد دور بد، مهر ننمود چهر
چه ماهی بدریا، چه در دشت، گور
یکی دشمنی را ز فرزند باز

شاید نیروی تراژدی آنچنان است که لحظه‌ای خود فردوسی را نیز از داوری درست باز می‌دارد. مگر این سهراب نیست که با همه‌ی جوانی و ناآزمودگی و سوداهای دلاوری، جای بجای به گواهی احساس خویش دل می‌سپرد و رستم را به آشتی و راستگویی و شناساندن خویش، می‌خواند؟

به پیش جهاندار پیمان کنیم
بمان تا کسی دیگر آید برزم
دل من همی با تو مهر آورد
همانا که داری ز گردان نژاد

 

دل از جنگ جستن پشیمان کنیم
تو با من مباز و بیارای بزم
همی آب شرمم به چهر آورد
کنی پیش من گوهر خویش یاد

و در آغاز نبرد نیز پس از شنیدن داستان دلیری‌های پیشین رستم، پای می‌فشرد که:

من ایدون گمانم که تو رستمی

 

گر از تخمه‌ی نامور نیرمی

و نیز در گفتگو با هومان هوشمندانه تکرار می‌کند:

نشانهای مادر بیابم همی
گمانی برم من که او رستمست
نباید که من با پدر جنگجوی

 

بدان نیز لختی بتابم همی
که چون او به گیتی نبرده کمست
شوم خیره روی اندر آرم بروی

ولی پس از انکارهای پی‌درپی رستم، سهراب به ناکامی امّید برمی‌گیرد. گویی همه‌ی جهان بیکباره برخاسته‌اند تا این دلاور نوجوان و آیین‌شکن را بفریبند.

از امید سهراب شد ناامید

 

برو تیره شد روی روز سپید

سهراب نه تنها سنگدل و بی‌مهر نیست، بلکه خردسالی هوشمند است. اینکه سهراب در هیچیک از نبردها آهنگ جان هم‌رزمان خود را ندارد –هژیر را رها می‌کند، گردآفرید را امان می‌دهد و سرانجام رستم را- نیازمند بررسی است. این کردار سهراب را از چند سو می‌توان نگریست که مهم‌ترین آنها استواری او به نیروی خویش است و دیگر پاکدلی‌اش. ریشه‌ی کردار سهراب در دلاوری بسیار و در جوانی اوست. گفتنی است که جوانی جوانان شاهنامه داستان دلکشی دارد که باید به جای خود بررسی شود. سهراب با همه‌ی خردسالی خردمند است و تفاوت او با بیژن نیز در همین است. شور پیکار در او آن‌چنان است که پهنه‌ی نبرد را میدان بازی می‌پندارد و دلیرانه هرگونه رزمی را به سرخوشی و شادمانه می‌پذیرد. لیک خردمندی و آرمانخواهی سهراب از اندیشه‌ها و سوداهای پرشورش بخوبی آشکار است. به هر شمار، سهراب نه بی‌مهر است و نه بی‌خرد.

اما در حق رستم نیز داوری شتابان کرده‌ایم و بیدادگری بسیار، اگر او را به خویشتن‌خواهی و آز متهم سازیم. جایی که سهراب ناآزموده و جاه‌خواه که جاه‌جویی او از تمام اندیشه‌های پیشینش بروشنی آشکار است، پدر را می‌شناسد و دل به مهر او می‌بندد، آیا رواست که رستم جهان‌دیده را چنان بی‌خرد و کوردل بپنداریم که با آن همه شواهد آشکار، که تنها یکی از آنها کافی است تا فرزند را به او بشناساند، باز در شناخت وی ناتوان باشد. حتی در این گمان خود چنان پیش رویم که بینگاریم دست کم مهر او را نیز در ژرفای دل خویش احساس نمی‌کند. مگر این رستم نیست که تنها با همان سخنان نخستین گیو پیام‌آور که از نیرو و پهلوانی سهراب یاد می‌کند بی‌اختیار زبان می‌گشاید:

من از دخت شاه سمنگان یکی

 

پسر دارم و باشد او کودکی

آیا این هراس از سهراب است که در اجرای فرمان کاوس او را این چنین به سستی وا می‌دارد و در برابر شاه به پرخاشجویی می‌کشاند یا مهر به او؟ در سراسر تایخ این نخستین بار نیست که یک انسان ناچار می‌شود میان فرزند و خانواده‌ی خویش از یک سو، و میهن و پیمانهای اجتماعی‌اش از سوی دیگر، به چنین گزینش دردناک و رنج‌آوری تن در دهد. اوج تراژدی در همین جا و در همین گزینش است. اگر جز این بود داستان رستم و سهراب جز افسانه‌ی بی‌منطقی نبود که پیرزنان به گوش کودکان باز می‌گویند.

پهلوانی که بارها حتی پیشنهاد شاهی ایران را نپذیرفته، و چنین سرسختانه بر سر پیمانها و آیین‌های خویش وفادار مانده است، چگونه می‌تواند گردن گذار جاه‌جویی‌ها و اندیشه‌های بدعت‌گزارانه‌ی فرزند خود گردد؟ رستم دارنده گوهرهای بسیاری است که پیش از این برشمرده‌ایم، لیک آیین‌شکن نیست.

حال که رستم راه نبرد با فرزند را برگزیده است، آیا باید به نیروی او تسلیم شود؟ در این صورت باز هم هدفه

ارسال نظر