X بستن تبلیغات
X بستن تبلیغات
header
متن مورد نظر

نگاهى به روش هاى کنترل بیولوژیک آفات گیاهى

- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -

انسان معاصر با مسائل زیادى مواجه است که یکى از آنها موضوع امنیت غذایى است. فقر، قحطى و گرسنگى، پدیده هایى هستند که گرچه ما قاره سیاه را نماد آن مى دانیم اما در گوشه و کنار این جهان پهناور مى توان از آن سراغ گرفت. علت عمده قحطى ها، تباه شدن محصولات کشاورزى است که در اثر عوامل گوناگونى اتفاق مى افتد. خشکسالى، سرماى ناگهانى هوا و شرایط نامناسب انباردارى مى توانند به از بین رفتن این محصولات منجر شوند. اما شاید بتوان گفت نقش آفات و بیمارى هاى گیاهى در این میان برجسته تر است. به عنوان مثال علت قحطى زمان حضرت یوسف که در کتب مقدسى چون قرآن و تورات به آن اشاره شده، به بیمارى زنگ سیاه گندم نسبت داده مى شود.

نگاهى به روش هاى کنترل بیولوژیک آفات گیاهى

 

 

انسان معاصر با مسائل زیادى مواجه است که یکى از آنها موضوع امنیت غذایى است. فقر، قحطى و گرسنگى، پدیده هایى هستند که گرچه ما قاره سیاه را نماد آن مى دانیم اما در گوشه و کنار این جهان پهناور مى توان از آن سراغ گرفت. علت عمده قحطى ها، تباه شدن محصولات کشاورزى است که در اثر عوامل گوناگونى اتفاق مى افتد. خشکسالى، سرماى ناگهانى هوا و شرایط نامناسب انباردارى مى توانند به از بین رفتن این محصولات منجر شوند. اما شاید بتوان گفت نقش آفات و بیمارى هاى گیاهى در این میان برجسته تر است. به عنوان مثال علت قحطى زمان حضرت یوسف که در کتب مقدسى چون قرآن و تورات به آن اشاره شده، به بیمارى زنگ سیاه گندم نسبت داده مى شود.

پدیده شوم آفات و بیمارى هاى گیاهى، از سالیان دور مطرح بوده است. در دوران باستان مردم و حتى برخى فلاسفه، طبق عقاید خرافى وقوع بسیارى از پدیده ها را ناشى از خشم خدایان مى پنداشتند. در آن زمان بلاى آفات و بیمارى هاى گیاهى نیز از این عقیده مستثنى نبوده و آن را مجازات کشاورزان گنهکار از سوى خدایان خشمگین مى دانسته اند. به طورى که رومیان براى زنگ گندم، رب النوعى به نام روبیگو (Robigo) قائل بودند و هر ساله براى رضایت آن و جلوگیرى از وقوع این بلاى آسمانى، مراسم مذهبى گوناگونى شامل قربانى کردن سگ و… انجام مى شده است!

به هر روى هنوز هم کشاورزان در همه جاى دنیا البته به نسبت هاى متفاوت دست به گریبان این پدیده شوم هستند که هر ساله مقادیر زیادى از انرژى زارعین را مى گیرد و در عوض خسارت هنگفتى نصیبشان مى کند. با این همه کشورهاى توسعه یافته با بهره گرفتن از خرد، دانش و تکنولوژى نوین توانسته اند تا حد زیادى از آسیب آفات و بیمارى هاى یاهى در امان باشند تا جایى که بسیارى از این کشورها اکنون با مسئله مازاد تولید مواجه اند. این در حالى است که کشورهاى در حال توسعه متاسفانه همچنان تاوان سنگین ناتوانى خود در بهره گیرى از تکنولوژى مدرن را مى پردازند. ناآگاهى و عدم دسترسى به روش هاى جدید کنترل آفات و بیمارى هاى گیاهى و تکیه بر روش هاى سنتى و پرخطرى چون استفاده مکرر و بى رویه و بدون منطق از سموم آفت کش، باعث شده این کشورها نه تنها موفقیتى در این زمینه نداشته باشند که انسان و محیط زیست را نیز قربانى فعالیت هاى نادرست خود نمایند.

البته در سال هاى اخیر و با توجه بیشتر بشر به محیط زیست، نگاه جستجوگر انسان خردمند توانسته راهى را براى کنترل آفات و بیمارى هاى گیاهى بیابد که مفید و در عین حال بیشتر از دیگر راه کارها به طبیعت نزدیک باشد. یکى از روش هاى مناسب کنترل بیولوژیک نام دارد که در برنامه مدیریت تلفیقى آفات لحاظ شده است. این نوشتار تلاش دارد نگاهى گذرا داشته باشد به چرایى و چگونگى کنترل بیولوژیک آفات گیاهى.

• تاریخچه اى از کنترل بیولوژیک

از زمان هاى بسیار دور حتى از دوران رنسانس در اروپا، نمونه هایى از تلاش بشر آن روز براى بهره جستن از روش بیولوژیک وجود داشته است. در چین باستان از کلنى مورچه ها براى کنترل آفات در باغ هاى مرکبات استفاده مى شده است. علاوه بر نمونه مشهور و موفق استفاده از سوسک هاى ودالیا (کفشدوزک هاى شکارچى) براى مبارزه با شپشک استرالیایى در کالیفرنیا، (این آفت در سال ۱۸۸۰ توسط نهال هاى وارداتى از استرالیا به ایالات متحده وارد شد و خسارات هنگفتى به باغ هاى مرکبات در کالیفرنیا وارد ساخت تا این که در سال ۱۸۸۸ گروهى از کارشناسان وزارت کشاورزى ایالات متحده سوسک هاى ودالیا را از استرالیا به عنوان دشمن طبیعى شپشک به کالیفرنیا بردند) نمونه هاى دیگرى نیز قابل ذکر است از جمله استفاده از یک نوع ویروس براى ایجاد بیمارى در سوسک هاى کرگدنى (از آفات مهم نارگیل) و یا استفاده از حشرات پارازیتوئید در کنترل زنجرک نیشکر در هاوایى. خسارت این آفت در سال ۱۹۰۳ تولید شکر در هاوایى را به شدت کاهش داد.

•چرا کنترل بیولوژیک

در دنیاى امروز اثرات سوءناشى از مصرف سموم دفع آفات گیاهى برنسل انسان و دیگر جانداران روى زمین، کم  و بیش برهمگان معلوم شده است. بشر در دنیاى مدرن دریافته که آفت کش ها نه تنها مشکلى از او حل نکرده اند که گاه حتى کوهى از مشکلات را روى دوشش نهاده اند. انتشار کتاب بهار خاموش توسط خانم دکتر راشل کارسون در دهه ۱۹۶۰ میلادى، متولیان حفظ نباتات در ایالات متحده را به این نتیجه رساند که دوران استفاده یک جانبه از سموم خطرزا به بهانه حفظ و افزایش محصولات کشاورزى به سرآمده و باید به دنبال راه کارهاى نوین براى کنترل آفات و بیمارى هاى گیاهى بود.

آلودگى شیمیایى محیط زیست به آفت کش ها و خطرات ناشى از آن براى انسان به حدى مورد بحث و بررسى قرار گرفته که نیازى به توضیح اضافى ندارد. اما مشکلات ناشى از مصرف بى رویه آفت کش ها زمانى ملموس تر مى شود که بدانیم ادامه این روند نامطمئن موجب طغیان آفات و حتى بدتر از آن، ظهور آفات جدید مى شوند یعنى اوضاع را از قبل هم پیچیده تر مى کنند. با این توضیحات توسعه به کار بردن روش کنترل بیولوژیک عاقلانه ترین راه به نظر مى رسد.

•انواع روابط بین دشمنان طبیعى و میزبانانشان

قبل از ورود به بحث لازم است تعریفى از کنترل بیولوژیک ارائه شود. کنترل بیولوژیک را مى توان استفاده هدفمند انسان از ارگانیسم هاى زنده مثل پرداتورها، پارازیتوئیدها، پاتوژن ها، آنتاگونیست ها و…، به عنوان دشمنان طبیعى دانست به نحوى که با به کارگیرى آنها، جمعیت آفات کاهش یافته و خساراتى به مراتب کمتر از آنچه ممکن مى بود وارد سازند. پس کنترل بیولوژیک یعنى پدیدآوردن مجموعه اى که در آن، جمعیت یک گونه توسط افراد گونه هاى دیگر با مکانیسم هایى نظیر شکارگرى، پارازیتسم، بیمارى زایى و یا رقابت محدود شود.

با نگاهى به تعریف فوق مى توان چند نوع رابطه بین موجودات را که به ما در به تحت کنترل درآوردن جمعیت آفات کمک مى کنند، تشخیص داد.

۱- حشرات شکارچى :(Predators) در رابطه شکارگرى، دشمنان طبیعى آفات با شکار آنها به عنوان طعمه، از آنها تغذیه مى کنند. از جمله حشرات شکارچى مى توان به شیخک ها مثل شیخک اروپایى (Mantis religiosa)، تریپس هاى شکارگر، بعضى گوشخیزک ها و سن هاى شکارچى اشاره کرد. بعضى از بالتورى هاى (Neuroptera) از جمله بالتورى هاى سبز (Chrysopidae) که در سبزه زارها یافت مى شوند و به شکار بالغ و پوره شته ها، مگس سفید و تخم حشرات مختلف مى پردازند. به همین ترتیب سوسک ها (Coleoptera) نیز داراى انواع مهم شکارگر هستند و نقش مهمى در کنترل بیولوژیک دارند. سوسک هاى ودالیا (کفشدوزک هاى زیبا و دوست داشتى) گونه مشهورى است که براى مبارزه با شپشک استرالیایى (Icerya purchasi) در کالیفرنیا استفاده مى شود. گونه هاى دیگر کفشدوزک نیز براى کنترل جمعیت شته ها به کار مى روند.

در این میان یک نوع جالب از رابطه شکارگرى وجود دارد و آن استفاده از کنه هاى شکارگر برعلیه کنه هاى آفت است. دشمنانى از یک نوع! کنه هاى خانواده Phytoseiidae براى کنترل کنه هاى تترانیکید که آفات گیاهان محسوب مى شوند، شناخته شده اند. کنه هاى این خانواده به خصوص روى محصولاتى مثل سیب، انگور و توت فرنگى مورد مطالعه قرار گرفته اند.

اما در مورد حشرات زیان آورى که در آب تکثیر مى یابند مى توان از مهره داران آبزى (ماهیان) بهره گرفت. دو گونه ماهى آبنوس (Minnow) و ماهى گوپى معمولى براى مبارزه با لارو پشه ها مورد استفاده قرار گرفته اند که در بسیارى از موارد موفقیت آمیز بوده است. در نهایت مى توان به پرندگان اشاره کرد که با شکار جوندگان موذى مثل موش با آنها مبارزه و جمعیت شان را کنترل مى کنند.

۲ – حشرات پارازیتوئید ( Parasitoids): پارازیتوئیدها حشراتى هستند که میزبان خود را مى کشند و سپس از آن تغذیه مى کنند. (در مقابل پارازیت ها مثل شپش ها و کپلک ها که از میزبان زنده تغذیه مى کنند.) این نوع رابطه انواع مختلفى دارد شامل پارازیتوئید تخم که از تخم حشرات آفت تغذیه مى کند و به همین ترتیب پارازیتوئید لارو، شفیره و بالغ و نیز پارازیتوئید داخلى و خارجى که بسته به محل تخمگذارى حشره پارازیتوئید در داخل یا روى بدن آفت، نامگذارى مى شود. در این گونه موارد تخم هاى حشره پارازیتوئید، در داخل یا روى بدن آفت تفریخ شده و نوزاد آنها شروع به تغذیه از میزبان خود (حشره آفت) مى نماید. حشره ماده معمولاً قبل از تخمگذارى میزبان خود را به وسیله تزریق زهر مى کشد.

انواع متنوعى از حشرات پارازیتوئید از راسته ها و خانواده هاى گوناگون حشرات وجود دارند که در اینجا به دلیل کمى مجال تنها به نمونه هایى از زنبورهاى پارازیتوئید که از اهمیت بیشترى برخوردارند، پرداخته مى شود. مهمترین گروه از حشرات پارازیتوئید چه به لحاظ تعداد گونه و چه به لحاظ اهمیت آفاتى که کنترل مى کنند، زنبورها هستند. زنبورهاى پارازیتوئید به همراه مورچه ها و زنبورعسل، گروهى از زنبورها را تشکیل مى دهد به نام زنبورهاى کمر باریک (Apocrita). در این میان زنبورعسل از شهد گل ها تغذیه مى کند در حالى که زنبورهاى پارازیتوئید به تغذیه از حشرات آفت مى پردازند.

به عنوان مثال زنبورهاى Evaniidae روى کپسول هاى تخم سوسک حمام فعالیت دارند و آنها را پارازیته مى کنند. چنین زنبورهایى، پارازیتوئید مورچه ها هستند و مى توانند براى مبارزه با مورچه هاى آفتى چون مورچه هاى آتشین مورد استفاده قرار گیرند. براى مبارزه با شپشک هاى آرد آلود، سفید بالک ها، شته ها، پسیل ها و تخم حشرات مختلف از زنبورهاى گوناگونى استفاده مى شود از جمله جنس مشهور Aphelinus که متعلق به خانواده Aphelinidae است. خانواده مذکور به همراه زنبورهاى انسیرتید نیمى از زنبورهایى را تشکیل مى دهند که در مبارزه بیولوژیک نقش دارند.

زنبورهاى تریکوگراما (Trichogramma spp) از جمله پارازیت هاى تخم هستند. زنبور تریکو گراما، پارازیتوئید مهمى است که براى کنترل جمعیت آفاتى چون کرم گلوگاه انار، کرم ساقه خوار برنج، کرم ساقه خوار ذرت و بسیارى دیگر از آفات گیاهى مورد پرورش و رهاسازى در مزارع و باغات قرار مى گیرند.

۳ -عوامل بیمارى زاى آفات :(Pathogens) عوامل بیمارى زاى گوناگونى مانند باکترى ها، ویروس ها، قارچ ها و نماتدها مى توانند موجب بیمارى در بندپایان زیان آور و از بین رفتن آنها شوند. از میان عوامل فوق باکترى ها از اهمیت خاصى برخوردارند و در این میان باکترى Bacillus thuringiensis (Bt) از جایگاه ویژه اى در کنترل بیولوژیک برخوردار است.

Bt یک باسیل اسپورزا است که به عنوان حشره کش میکروبى و عمدتاً براى مبارزه با لاروهاى پروانه ها و بیدها مورد استفاده قرار مى گیرد. همچنین به وسیله انتقال ژن هاى این باکترى به گیاه مى توان گیاهانى مقاوم به آفات (Bt Corn, Bt Rice,…) تولید نمود. در آفریقا از این باکترى براى مبارزه با لارو مگس سیاه (عامل نوعى نابینایى) کمک گرفته مى شود. روش استفاده از Bt به عنوان حشره کش میکروبى به صورت اسپورپاشى روى شاخ و برگ گیاهان است. بدین ترتیب اسپورها ضمن تغذیه لاروها از برگ وارد دستگاه گوارش (اندام هدف سم باکترى) مى شود.

مکانیسم اثر این باکترى از کار انداختن دستگاه گوارش و مشخصاً روده لاروهاست به نحوى که در نتیجه آن، تغذیه لارو متوقف شود. این باسیل هنگام هاگ سازى، یک کریستال پروتئینى تولید مى کند. این کریستال حاوى نوعى سم داخلى (Endotoxin) است که با انحلال این کریستال،  آزاد شده و مى تواند روده اکثر بال پولک داران را از کار بیندازد. به طورى که سم به سلول هاى پوششى روده متصل شده و روى منافذ غشاى سلولى که براى ایجاد تعادل یونى به وجود آمده است را مسدود مى کند. در نتیجه این اتفاق روده سریعاً بى حرکت (فلج) شده و تغذیه لارو متوقف مى شود که این امر در نهایت به از بین رفتن لارو مى انجامد.

نکته جالب توجه در مورد این باکترى این است که PH محیطى که کریستال در آنجا قابل حل است و در نتیجه سم آزاد شده مى تواند موثر واقع شود، حدود ۵/۹ است و این شرایط تنها در بخش میانى روده لارو پروانه ها دیده مى شود. و لذا براى انسان، حیوانات و حتى تعدادى از حشرات بى خطر است. این مزیت مهم باعث شده استفاده از این عامل میکروبى براى محیط زیست و حشرات مفید کاملاً مورد اطمینان باشد.

پرداختن به دیگر عوامل میکروبى و کنترل آفات به دلیل گستردگى موضوع مجال جداگانه اى را مى طلبد.

 

 

•نقش آموزش در اجرایى شدن کنترل بیولوژیک

پرسش مهمى که اکنون مطرح مى شود این است که چرا سموم دفع آفات نباتى با همه خطراتى که مصرفشان در پى دارد، همچنان به عنوان گزینه برتر و بلکه تنها گزینه توسط کشاورزان ما انتخاب مى شوند و هیچ تلاشى براى جایگزین کردن روش هاى بى خطرى چون کنترل بیولوژیک توسط آنان صورت نمى گیرد؟ جواب این سئوال چندان سخت نیست و آن را باید در بى توجهى به نقش آموزش در این زمینه جست وجو کرد. بدیهى است براى احراز موفقیت در برنامه کنترل بیولوژیک باید موضوع براى کشاورزان و عموم مردم تشریح شده و اثرات مثبت آن نشان داده شوند.

در این راستا اطلاع رسانى در مورد عواقب مصرف بى رویه سموم باید با ترویج راهکارهاى مدرن کنترل آفات همگام باشد. موضوعى که به اندازه خود آموزش مهم مى نماید، محتواى آموزش است و شیوه اى که این مطالب باید بیان شوند تا موثر باشند. در حقیقت در راه آموزش شیوه هاى جدید کنترل آفات و تشویق کشاورزان به استفاده از راهکارهاى بى خطر، تنها بیان مضرات سموم کافى نیست چرا که زارعین و باغداران اثر سریع و فوق العاده آفت کش ها را در مزارع و باغات به چشم خود مى بینند و به راحتى حاضر به حذف مبارزه شیمیایى نخواهند بود. بنابراین محورهاى آموزشى باید به صورت هماهنگ و همزمان در اطلاع رسانى لحاظ شوند به طورى که کشاورزان یاد بگیرند: ۱- همه حشرات آفت نیستند ۲- تنها جمعیت زیاد آفت زیانبار است ۳ -همه اثرات آفت کش ها خوب نیستند ۴ -عملیات زراعى روى دشمنان طبیعى اثر مى گذارد ۵ -آفت کش هاى میکروبى کند اثرند ۶ -جایگزینى مبارزه شیمیایى با کنترل بیولوژیک نیاز به زمان دارد و ۷- مبارزه بیولوژیک پایدار و بى خطر است.

در راه آموزش، در کنار سازمان هاى رسمى متولى حفظ نباتات که باید براى نهادینه شدن روش هاى بى خطر کنترل آفات و بیمارى هاى گیاهى در کشور تلاش کنند، نباید از نقش برجسته و ممتاز رسانه ها غافل بود. رسانه ها با توجه به گستردگى مخاطب مى توانند پایگاه مناسبى براى آموزش راهکارهاى صحیح در نیل به هدف آرمانى کنترل غیرشیمیایى آفات و بیمارى هاى گیاهى از جمله کنترل بیولوژیک باشند. پخش برنامه هاى آموزشى از تلویزیون و نیز انتشار مقالات آگاهى دهنده در نشریات در این زمینه بسیار سودمند خواهد بود. آموزش عمومى در کشور ما در زمینه حفظ نباتات نیاز به عزم جدى مسئولین و رسانه هاى گروهى دارد که امید است با انجام این مهم شاهد گسترش روزافزون استفاده از روش هاى بى خطر از جمله کنترل بیولوژیک که از سازگارى بالایى با محیط زیست برخوردار است، باشیم.

 

 

 

منبع : پدیدا بزرگترین مرجع علمی ایرانیان

ارسال نظر