X بستن تبلیغات
X بستن تبلیغات
header
متن مورد نظر

پراکندگی جنگل و مراتع در ایران

- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -

مقدمه

بدون تردید منابع طبیعی تجدید شونده و وضعیت آن در سیر تحولات اقتصادی، اجتماعی جوامع مختلف جهان پیوسته نقش اساسی و سازنده داشته است . هرچند که در مقاطع مختلف زمانی و در مناطق گوناگون این نقش دارای چهره های متفاوتی بوده است .

تا قبل از صنعتی شدن جهان عمده ترین منابع تولید خوراک و انرژی از منابع طبیعی تأمین میشده است . همزمان با تحولات صنعتی این منابع به عنوان پشتوانه ای غنی و در اغلب موارد بطور بی رویه برای توسعه و تولید بیشتر بکار گرفته شده است . اما در عصر حاضر طرح مسائلی چون از بین رفتن لایه اوزن، گرم شدن تدریجی هوای کره زمین، افزایش گاز کربنیک، مسائل ناشی از بیابانزائی و نیز لزوم بقاء تنوع حیاتی حاکی از آن است که اهمیت این منابع را نباید تنها در ایجاد امکاناتی بمنظور توسعه و رفاه جستجو کرد بلکه بقاء و حیات کره زیست به آن وابسته است .


مقدمه

بدون تردید منابع طبیعی تجدید شونده و وضعیت آن در سیر تحولات اقتصادی، اجتماعی جوامع مختلف جهان پیوسته نقش اساسی و سازنده داشته است . هرچند که در مقاطع مختلف زمانی و در مناطق گوناگون این نقش دارای چهره های متفاوتی بوده است .

تا قبل از صنعتی شدن جهان عمده ترین منابع تولید خوراک و انرژی از منابع طبیعی تأمین میشده است . همزمان با تحولات صنعتی این منابع به عنوان پشتوانه ای غنی و در اغلب موارد بطور بی رویه برای توسعه و تولید بیشتر بکار گرفته شده است . اما در عصر حاضر طرح مسائلی چون از بین رفتن لایه اوزن، گرم شدن تدریجی هوای کره زمین، افزایش گاز کربنیک، مسائل ناشی از بیابانزائی و نیز لزوم بقاء تنوع حیاتی حاکی از آن است که اهمیت این منابع را نباید تنها در ایجاد امکاناتی بمنظور توسعه و رفاه جستجو کرد بلکه بقاء و حیات کره زیست به آن وابسته است .

در کشور ما نیز منابع طبیعی تجدید شونده پیوسته بمنزله زیر بنای توسعه اقتصادی، اجتماعی نقش اساسی را داشته، اگر چه در این رهگذر هیچگاه قدر و منزلت آن مورد توجه قرار نگرفته است . واقعیت آنست که در کشور ما جنگلها و مراتع در طی سالیان طولانی تنها بعنوان منبع تولید علوفه و چوب و تأمین اراضی مورد نیاز برای توسعه امور (کشاورزی، صنعتی و شهرسازی) تلقی شده است . هرچند که این امور به خودی خود و به لحاظ تولید مواد غذائی، ایجاد اشتغال، ایجاد منابع تولید از اهمیت بسیار بالائی برخوردار است، اما مهمترین و ارزشمندترین اثر جنگلها و مراتع و بخصوص پوشش گیاهی را می   باید در ایجاد شرایط مناسب زیست محیطی و تعادل اکولوژیکی بین انسان، آب، خاک و گیاه و در حقیقت ایجاد مبانی لازم بمنظور توسعه پایدار دانست . نباید فراموش کرد که با از بین رفتن پوشش گیاهی و نابودی جنگلها و مراتع بسیاری از منابع آب و خاک فعلی وجود خارجی نخواهند داشت . تولید مواد غذائی و ظرفیتهای نفوذپذیری آب در خاک کاهش یافته و حتی ذخیره سازی آب در مخازن سدها بعلت فرسایش خاک و انباشتگی مخازن سدها از گل و لای عملا\” امکانپذیر نخواهد بود .

این امر زمانی اهمیت خود را بخوبی نمایان می سازد که به وضعیت جغرافیائی کشور که بیش از۸۰% آن در قلمرو مناطق خشک و نیمه خشک قرار گرفته و نیز ساختارهای اقتصادی- اجتماعی، الگوهای پراکنش جمعیت و نظام های شکل گیری سکونتهای انسانی در نقاط مختلف کشور توجه شود .

جنگلها و مراتع در یک نگاه :

  164 میلیون هکتار عرصه کشور را می   توان در یک نگاه بصورت زیر طبقه بندی نمود :

الف) منابع طبیعی تجدید شونده ۸۳٫۳ درصد از کل خاک کشور بشرح زیر :

جنگلها با مساحتی در حدود ۱۲٫۴ میلیون هکتار، ۷٫۶ درصد سطح ایران را می پوشانند .

مراتع که با مساحتی در حدود ۹۰ میلیون هکتار، ۵۵ درصد مساحت کشور را تحت پوشش دارند .

اراضی بیابانی با سطحی در حدود ۳۴ میلیون هکتار، ۲۰٫۷ درصد مساحت ایران را در قلمرو خود دارند .

اگر چه منابع طبیعی تجدید شونده کشور بصورت یک پیکره واحد است اما به لحاظ سیستمهای بهره برداری و نظامهای مدیریتی در کشور جمهوری اسلامی ایران در سه بخش متفاوت مورد توجه و ارزیابی قرار می   گیرند . این سه بخش عبارتند از : –  جنگل-  مرتع –  مناطق بیابانی

ب) باقیمانده عرصه شامل اراضی تحت کشت ( زراعت دیم، زراعت آبی، باغات و … ) و اراضی تخصیص یافته به مناطق مسکونی (شهری و روستائی) راهها، دریاچه ها، مرداب و هامونها می باشد که با سطح ۲۷٫۶میلیون هکتار به ۱۶٫۸% درصد می   رسد .

  1_جنگل : 

جنگل‌ ،   منطقه ‌وسیعی ‌پوشیده ‌از درخت‌ (به ‌مثابه ‌عنصر اصلی‌ آن‌)، درختچه ‌و   گونه‌های‌ علفی‌، با جانوران ‌وحشی‌ کوچک‌ و بزرگ‌ اعم‌ از خشکی‌زی ‌و   آبزی‌. با در نظر گرفتن ‌پوشش‌ گیاهی‌، جنگل‌ به ‌جایی ‌اطلاق ‌می‌شود که‌   حداقل‌ دارای‌250 اصله‌ درخت ‌و نهال ‌در هر هکتار است‌ که‌ در این‌   صورت‌، انبوهی ‌آن‌10% است‌ و جاهای‌ با انبوهی ‌کمتر از آن‌، منطقه ‌غیر   جنگلی‌ نامیده ‌می‌شوند. همچنین ‌در شرایط   ‌معمولی‌، حداقل ‌مساحت‌لازم ‌برای ‌تشکیل ‌جنگل‌، از نظر علمی‌، ۳ر۰   هکتار (سه ‌هزار متر مربع‌) است‌ .

سطح کل جنگلهای ایـران ۱۲٫۴ میلیون هکـتار می   باشد که در حدود ۷٫۶% از سطح کـل کشور را می پوشاند که با توجه به جمعیت کشور در حال حاضر سهم هر ایرانی ۰٫۲ هکتار می   باشد . بدیهی است این رقم با توجه به سرانه جهانی جنگل که ۰٫۸ هکتار می   باشد حاکی از فقر و کمبود شدید کشور ما در این زمینه می   باشد . لازم به یادآوری است که ایران در بین ۵۶ کشور دارای جنگل در جهان، مقام چهل و پنجم را دارا می باشد .

جنگلهای ایران را می   توان به پنج ناحیه رویشی بشرح زیر تقسیم بندی نمود :

الف) ناحیه هیرکانی (خزری) که نوار سبزی شمال کشور را تشکیل می   دهد .

ب) ناحیه ایران و تورانی که بطور عمده در مرکز ایران پراکنده شده اند .

ج) ناحیه زاگرس که عمدتا\” جنگلهای بلوط غرب کشور را تشکیل می   دهد .

د) ناحیه خلیج فارس که در نوار ساحلی جنوب پراکنده می   باشد .

ه) ناحیه ارسبارانی که متشکل از گونه های نادر و منحصر بفرد می  باشد .

۲- مـرتع : 

از سطح ۱۶۴ میلیون هکتار وسعت کشور ۹۰ میلیون هکتار یا ۵۵ درصد مساحت کشور را مراتع تشکیل می دهند .

الف) مراتع علفی ییلاقی ۱۴ میلیون هکتار با تولید متوسط ۲۹۰ کیلوگرم علوفه قابل برداشت در هکتار .

ب) مـراتع بوته زار با وضعیت ضعیف و متوسط ۶۰ میلیون هکتار با تولید ۹۲ کیلوگرم علوفه قابل برداشت در هکتار

ج) مراتع حاشیه کویر (خیلی ضعیف) با تولید بسیار کم ۱۶ میلیون هکتار با تولید متوسط ۲۵ کیلوگرم علوفه قابل برداشت در هکتار .

۳- مناطق کویری و بیابانی : 

از سطح ۱۶۴ میلیون هکتار وسعت کشور ۳۴ میلیون هکتار (معادل ۲۰٫۷%) آنرا مناطق کویری و بیابانی تشکیل می دهد که مشتمل است بر :

الف) اراضی شنی ۱۲ میلیون هکتار که ۵ میلیون هکتار آنرا تپه های شنی تشکیل می دهد .

ب) اراضی بیابانی بشدت تخریب یافته، ۲۲ میلیون هکتار که بخشی از آنرا شوره زارها تشکیل می دهد .

بررسی وضعیت و نقش جنگل ها و مراتع در ایران

بر اساس آخرین آمار، مساحت کل جنگل های ایران (طبیعی و دست کاشت) حدود ۱۴٫۲ میلیون هکتار برآورد شده است که قریب یک میلیون هکتار آن را جنگل های دست کاشت تشکیل می دهد. در گذشته ‌نه چندان دور مساحت جنگل های ایران به ۱۸ میلیون هکتار می رسید که در اثر افزایش جمعیت، توسعه‌ شهرها و اراضی کشاورزی و تاسیسات و صنایع و همچنین تخریب و تجاوز، کاهش قابل توجهی یافته است. تمامی این جنگل ها ارزش صنعتی ندارند. آنچه که به عنوان تولید چوب و تأمین مصارف صنعتی قابل بهره برداری می باشد جنگل های شمال کشور است.

جنگل های خارج از شمال نیز از نظر حفاظت خاک، تغذیه دام، تلطیف هوا و رطوبت  نسبی محیط و نفوذپذیری آب و زیستگاه حیوانات وحشی از اهمیت زیادی برخوردارند. سهم سرانه مردم ایران از مجموع جنگل های موجود قریب ۰٫۲۵ هکتار است جدول زیر پراکنش مساحت جنگل های ایران را نشان می دهد.

جنگل های شمال ایران:

 جنگل های شمال ایران که به جنگلهای رویشی هیرکانی یا خزری شهرت دارند  در استانهای گیلان ، مازندران و گلستان قرار دارند  این جنگل ها که به برکت رطوبت ناشی از دریای خزر رشد و تکامل یافته اند به صورت نواری با طول تقریبی ۸۰۰ کیلومتر و عرض ۲۰ تا ۷۰ کیلومتر و با مساحتی حدود ۱٫۸۴ میلیون هکتار نیمرخ شمالی البرز از آستارا تا گلیداغی را در بر می گیرند. جنگلهای شمال متعلق به اواخر دوران سوم زمین شناسی است به همین دلیل به عنوان کهن ترین جنگلهای جهان بشمار می روند. تا کنون بالغ بر ۸۰ گونه درختی عمدتا پهن برگ و چهار گونه سوزنی برگ و ۵۰ گونه درختچه ای شناسایی شده اند که از این نظر نیز می توان این ناحیه را در زمره ذخایر ژنتیکی جهان قلمداد کرد. این نکته را نباید از یاد برد که این جنگلها در ایران از وسعت قابل توجهی بر خوردار نبوده ولی از سایر جنبه ها بویژه حفاظت آب و خاک در این ناحیه بسیار مهم هستند. هر گونه بر خورد نابخردانه با این جنگلها عواقب وخیمی به دنبال خواهد داشت که از جمله آنها می توان به سیلابهای مخرب چند سال گذشته در استانهای شمالی کشور مانند سیل نکا و استان گلستان اشاره کرد. خوشبختانه در سالهای اخیر با توجه به اهمیت و نقش مهم این منابع خدا دادی در جلوگیری از بروز اینگونه حوادث ناگوار و در راستای توسعه پایدار، دولت جمهوری اسلامی ایران در جهت حفظ و صیانت از جنگلهای شمال اعتبارات قابل توجهی را برای اینکار اختصاص داده است.

جنگل های طبیعی خارج از شمال چهار ناحیه رویشی زاگرس، ارسباران، ایران توران و جنگل های گرمسیری سواحل جنوب را با مساحتی حدود ۱۱٫۷ میلیون هکتار در بر می گیرد. حساسیت و توجه بیشتر به جنگل های شمال کشور، موجب غفلت مسئولین مربوطه به این بخش از جنگلهای کشور شده است و در نتیجه در معرض تخریب و کاهش کیفیت قرار گرفته اند.

 بخش اعظم جنگلهای خارج از شمال اختصاص به ناحیه رویشی زاگرس دارد. این ناحیه از شمال غربی ایران آغاز و تا جنوب شرقی کشور گسترش دارد. حدود ۲۰ درصد خاک کشور و ۱۰ استان با بیش از ۵۰ شهرستان و ۲۰ هزار روستا با جمعیتی بالغ بر ۱۵ میلیون نفر و همچنین۵۰ درصد دام کشور در این ناحیه قرار دارد. ناحیه زاگرس به دلایل متعدد اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، گیاهی و جانوری یکی از مناطق کلیدی کشور است. وسعت جنگل های آن ۵٫۲ میلیون هکتار و تعداد گونه های گیاهی این ناحیه بین ۲۰۰۰ تا ۲۵۰۰ گونه است تعداد گونه های کمیاب بین ۷ تا ۱۰ درصد و تعداد گونه های درختی و درختچه ای بالغ بر ۱۹۰ گونه می باشد. با توجه به غالبیت جنس بلوط یکی از گسترشگاه های نادر جهان است. اداره این جنگلها به دلیل پراکنده بودن روستاها در عرصه های جنگلی، تبدیل این عرصه ها به اراضی زراعی و باغی، بهره برداری از معادن، دامداری باز و بدون کنترل در اغلب ماههای سال محیط اکولوژیکی این جنگل ها را با مشکلات حادی مواجه ساخته تا جایی که ادامه ی روند کنونی، محیط طبیعی را شکننده، تجدید حیات گونه های گیاهی را به حداقل رسانده و از طرفی به دلیل به هم خوردن رابطه فون و فلور گسترش آفات و امراض گیاهی در طول دو دهه گذشته تا به امروز به اوج رسیده است؛ به طوری که در این ناحیه جنگل واقعی کمتر به چشم می خورد و از پوشش درختی آن فقط تک درختانی باقی مانده اند که عرصه زیر اشکوب آنها یا تبدیل به دیم زار شده یا چراگاه انبوه دام هایی است که اجازه سر برآوردن هیچ گیاهی را نمی دهند.

 

 

نتیجه گیری :

در کشورهائی مانند ایران که به لحاظ موقعیت جغرافیائی در منطقه ای  خشک قرار دارند، پیوسته آب در آنها به منزله یک عامل اساسی استراتژیک و فوق العاده مهم مطرح است . تنها تصور آنکه بعلت از بین رفتن پوشش گیاهی مخازن سدهای کشور بطور روزافزون از رسوبات انباشته شده و نیز سطوح آبهای زیرزمینی در مناطق خشک و بیابانی بطور مستمر پایین افتاده و چاهها قنوات کم آب شده و خشک می شوند می تواند گوشه ای از فاجعه ناشی از خطرات انهدام جنگلها و مراتع را نمایان سازد .

در حقیقت امروزه در کشور ما منابع طبیعی تجدید شونده به سبب اثرات مستقیم و غیر مستقیم خود، مهمترین عامل در امر توسعه اقتصادی، اجتماعی کشور بوده و استفاده مطلوب از آن می تواند ضامن ماندگاری و توسعه پایدار بوده و عدم توجه به آن می تواند بالقوه متضمن مسائلی باشد که مجموعه برنامه های توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشور را با مخاطره جدی روبرو سازد .

 

 

  

منابع :

www.dpe.agri-jahad.ir

www.soil-science.mihanblog.com

www.padida.ir

 

ارسال نظر